Haugangrenda og Rue strekkjer seg langs dalføret frå Vesleå i "sud" til Gjerå i "nord". Haugangrenda ligg på "nordsida" av Vesleå, i det skiftande lendet ovom Djupedalsgrenda og med Flisingsåsen tronande attom seg. Rue ligg lenger "sud", i dalsida ned mot Vesleå.

Til det gamle bedlaget var rekna dei to Haugangardane, Gjerjordet, Baksjult og Rue, alle heimsides Vesleå. "Å`en" delte. Vesleå var dele mot sud, og Gjerå mot nord. Seinare har det i røynda vore to bedlag, men bedlaget endrar seg etter bustaden. På Øvre-Haugan reknar dei med Nedre-Haugan, Gjerjordet og Øverbøgrenda. Nedre-Haugan reknar med Rue, Baksjult, Bergrud, Luten og Sud-Haugen.

Etter som det tynntest med folk, og på grunn av slektskap, har Rue og Baksjult jamvel rekna med Åkregardane, Fossjordet og Gjuvsgrenda. Det har vore lite sambruk i nyare tid. Kjetil Haugan f 1913, hugsar grannane hjelpte einannan med potetopptaking og tresking. Dei bruka handmaskin til treskinga, og da trongst mange hjelparar. Dei var tre til å dra, ein til å mate, og ein til å råkå unda halmen. Det var "ein fæl svinejobb." Kjetil var rundt hjå grannane i 14-15 års alderen, og fekk 1 krone dagen for dette arbeidet.

Men ungane måtte arbeide lenge før dei slutta skulen, så sant der var arbeid å få. Det var skule annan kvar dag, og arbeid elles. Kjetil hogg ved, og tok andre småjobbar. Ved eit høve fekk han eit par bjørkeski i betaling etter tre dagars arbeid. Da han var 9-10 år gamal, var han i arbeid hjå Gunleik Gjuv på Nord-Gjuv. Gunleik slo med maskin, og Kjetil skulle rake unda. Det var mykje gras, og guten var ikkje rask nok for Gunleik. Han var so sinna, at Kjetil stakk heim. "Du gjorde rett du, som reiste," sa `n da dei møttest etterpå.

Heime var det au arbeid, vedhogst, vassbering, høybering frå låven langt nedi jordet, og snømåking. Det var fri laurdag etter kveldsmat, i seks-sju tida. Ein skulle ikkje arbeide på sundagen,- om ein ikkje gjætte.

Etterkvart var gutane også med og braut åker. Vinterstid dreiv dei rjupefangst, og hjåsåjakt. Viltet leverte dei på butikken, hjå "Leiv Huset". Dei var som regel to i saman, men Kjetil Haugan gjekk åleine au. Dei gjekk horr dei ville, i Lislefjell og ved Hågåvatn, og låg på Breidvatn når dei jakta. Men det var lite å få.

Kjetil Haugan hadde litt arbeid da dei starta med vegen frå Betel tidleg i 1930-åra. Det var naudsarbeid. Kjetil fekk kr. 1.50 for dagen. Ei "vikusniste" kosta fem kroner den gongen. Ein fekk fem brød for ei krone.

Det har vore lite dugnad i dette grannelaget i manns minne, men da dei flytta låven på Øvre-Haugan i 1922, var det dugnad. Folk i grenda var mykje i lag. Før i tida kom grannane til kvarandre berre for å prate. Dei fekk den moroa dei laga sjølv. Kjetil Haugan hugser dei gjekk julebukk. Det var oftast vaksne som gjekk, både kvinnnfolk og karar. Dei hadde forseggjorde masker og utstyr elles, mest filler av ymse slag. Dei gjekk som regel til alle i grenda, og fekk kaffi eller øl. Av og til så dansa dei, og det råka at huslyden dansa med.

Grannane kom sjølvsagt i gravferd og barsøl. Til barsøl i mellomkrigstida hadde dei med anten graut eller kake. Grautane hadde dei anten i grautespann eller store glasbollar, og dei var fint pynta med eggebåtar. Barselkjerringa låg i stugo. Anne Lofthus var mykje bruka som barselkjerring.

Hovudnæringa har vore fedrift og jordbruk. Folketalet var på det høgaste i perioden 1835-75. I 1835 var det 41 menneske, i 1865 var det 42 menneske i grenda. Utvandringa til Amerika tok til i 1847. Frå 1847 og ut århundret reiste meir enn 30 menneske til Amerika, og andre flytta ut or bygda. Tidlegare i århundret flytta fleire huslydar frå Seljord og til Haugangardane og Rue. Mange av dei reiste att.

Etter dei offisielle tala for buskap, utsæd og avling, var det ein stor nydyrkingsperiode tidleg på 1800-talet. Etter tala i 1835, hadde korndyrkinga auka lite dei siste 100 åra. Den store, nye åkervidda gjekk til poteter. I 1835 sette dei 16 tunner med poteter på Haugangardane og Rue. Frå 1801 til 1835 var folketalet nesten tredobla. Det var truleg poteta dei overlevde på. Dyretalet var godt over dobla mellom 1723 og 1835, men det er uvisst når den største auken kom. I 1874 var dyretalet gått noko ned i høve til tala frå 1835. Potetdyrkinga hadde stagnert, men det var ein liten auke i korndyrkinga. I 1845 hadde Rue overskot av korn. Men i 1875 var det like mange menneske i grenda som ein mannsalder tidlegare. Først i 1891 mona det. Da var det 14 menneske i grenda, om lag det same som i 1723 og i 1801. Reknar ein dei næringsmidla som garden gav per hovud, var dei magraste åra mannsalderen frå 1845. Da var det også at storparten av emigrantane reiste.

Det var mange som reiste sist i 1920-åra også. Da var det rein fattigdom i mange heimar, aldri noko til overs. Dei hogg nokre få kubikk med tømmer for året, og fekk oppgjer om våren. Dette var stort sett dei pengane dei greidde seg med. I denne tida drog tre jenter og to gutar frå Sud-Gjuv, to gutar frå Gjerjordet og ein gut ifrå Øverbø til Canada. Da Olav Øverbø skulle reise, samla brørne i saman pengar til billett for han. Det var vel og så at kommunen løyvde pengar for ungdom som ville til Canada i 1920-åra.

Ingen av gardane har hatt fast skogsdrift i nyare tid. I 1994 lever ingen i grenda av gardsbruka åleine. På tre av fem bruk leiger dei bort jordvegen.

Haugangardane ligg midtlies og solvendt, 350 - 375 m o.h. Gjerjordet ligg "nord" og ned for Haugangardane, 330 m o.h. Baksjult ligg for seg sjølv attom Flisingsåsen, 575 m o.h. Sjå grendekart, Øverbøgrenda. Rue, 330 m o.h., den og einbølt, ligg brattlendt i "sud"-hellinga ned frå Flisingsåsen mot Vesleå. Bustaden Bergrud, som blei rydda i 1930-40-åra, ligg ned for Nedre-Haugan i delet med Haugengardane, om lag 290 m o.h.

Den nåverande køyrevegen gjennom Haugangrenda blei anlagt i anleggstida, tidleg i 1950-åra. Ein eldre veg blei bygd av folk i grenda i 1938/39.

Den blei starta som naudsarbeid tidleg i 1930-åra, og tok til ved bedehuset ved Løksli. Sjå der. Tidlegare var dette gangeveg og hesteveg ned i bygda. "Det va` dær me kjørde." Vegen kom over Gjerjordet, svinga aust, forbi smia og opp attom loftet på Nedre-Haugan, og kom att mellom husa på Øvre-Haugan. Derifrå svingar vegen tvers over jordet og endar like ved husa på Nord-Gjuv.

Før grendevegen kom, måtte folk i Haugangrenda ned til Sud-Haugen der dei kom inn på ein gamal bygdeveg ned til Gvammen. Denne vegen hadde stikkvegar til Brennøyen og Bjørklund på Øvre-Funnerjordet. Men dei kunne også ta den gamle hovudvegen som kom opp ifrå Luten, og som gjekk over Hesteberget og Armodshaugen og nord til kyrkjebygda. Grendevegen frå Øverbø og Haugan kom ned der. "Me heldt kon te Nord-Bygda". Da bruka dei tremeislede eller frakta på hesteryggen når dei skulle ned til landhandelen på Mælands-Moen. Ungane drog gjerne til "Leif Huset", for "... der fekk me ein ørrliten dropsepåse." Ein gangestig til Gvammen gjekk rett ned bakken om Luten og Djupedal. Skulevegen gjekk bort Bratland og ned Bergstigen, og kom att ved Gullhaugen, der skulehuset i Gvammen låg før.

På Baksjult bruka dei hesteveg ned til Øverbø og forbi Gjerjordet. Ein gangestig kjem "rett upp neate" over Rue, Einarjordet og Hytteteigen`. Bufarsvegen på sida av Flisingsåsen gjekk i ei gutu tre meter frå husveggen på Baksjult.

Haugan grenser mot Gjerå i "nord", (vest) og med gjerde, steingardar og deilder mot Øverbø høgre opp i dalsida og i lidraga attom Flisingsåsen. Ned mot bygda grensar Haugan frå Gjerå og sudetter mot Haugengardane, og vidare mot Luten og Nord-Djupedal til Rue støyter mot. Gjerå, kjem truleg frå gno. gerdr, f. som tyder gard, gjerde. Gjerå er dessutan skilje mellom Nord-bygda og Sud-bygda i Hjartdal, sikkert eit eldgamalt skilje. Rue grensar med gjerde mot Djupedalsgardane til Vesleå, som er dele mot "sud" ( aust) opp dalsida til Nord-Gjuv støyter mot. Haugangardane kjem att med grense mot Vesleå i utmarka høgre opp i dalsida. Når rydda. Haugan er rydda ein gong i gamalnorsk tid. Namnet Haugan, frå gno. haugr m., er bestemt form fleirtal av haug. Haugane er eit naturnamn som teiknar lendet der garden ligg. Gjerjordet, d.e. jordet ved Gjerå, er eit mykje yngre namn, truleg frå 1700-talet da området blei dyrka. Baksjult, uttalt med tjukk l, og ofte feilskrive som Baksjurt, har vel namnet etter lægjet. Bakjult var opphavleg plass, rydda på 1700-talet, og den ligg baksølt, i ei dokk ned for Flisingsåsen. Rui, frå gno. rudi, tyder rudning. Lokalt brukar dei skrivemåten Rue. Garden blei rydda ein gong i mellomalderen. Lægjet er typisk for dei talrike rudgardane frå den tida, - i utkanten av ein eldre gard. Rue låg øyde i nedgangstida etter Svartedauden. Deling. Haugan blei delt i to jamstore bruk i 1690-åra. I 1806 blei Øvre-Haugan delt på nytt, jamvel denne gongen i to jamstore bruk. Da blei Gjerjordet utskilt, og dei to bruka blei skyldsett til 1 1/2 tunne kvar. Baksjult blei eige bruk i 1915, utskilt frå Nedre-Haugan.

Rue er udelt. Hus, tun. På Øvre-Haugan har Anne Nordbø Haugan og Jan Haugan flytta husestaden høgre opp i jordet. Da dei skulle ta over garden, var der ikkje tidsmessige hus. Dei bygde ny våning i 1981, og nye uthus innreidd for sau, i 1993. Husa på den gamle tunstaden stend. Alderen på våningen er uviss, men den var opphavleg ei tømre. Det sto eit eldhus "ommåfe" den gamle låven, vegen gjekk rett attom. Der var eitt, stort rom, med gråsteinspeis og ein gamal komfyr. Heile huslyden flytta dit om sommaren. Elles blei eldhuset bruka til koking, slakting og vask. Eldhuset sto til anleggstida. Loftet er gamalt. Låven sto langt nedi jordet, på flata nedanfor den gamle husestaden. Den blei flytta opp på dugnad i 1922. Det var ein tung jobb å bere høyet opp frå den gamle staden. Det gamle, tømra fjøset sto rett "nord" for husestaden, innåt den tidlegare hovudvegen. Hans H. Haugan bygde nytt fjøs på 1950-talet. Det er ikkje smie på Øvre-Haugan. Der var eise ute i tunet. Som oftast fekk dei vatn frå ein bekk "rett ommåi" stugo. Dei fekk innlagt vatn i anleggstida.

Nedre-Haugan ligg lenger "sud", utpå brotet mot Djupedalsgrenda. Rett attom den nåverande kårstova er ein uvanleg god brønn. Den gamle, tømra stova med hjørnepeis sto på denne plassen tidlegare. Kårstova blei bygd som verkstad i 1942/43. Aslaug Åbø Haugan og Sverre Haugan bygde ny våning lenger utpå brotet i 1982. Der sto ei stove frå 1907, bygd på dugnad etter brannen. Tidlegare sto ei anna nystove på same plassen. Den gjekk med i ein brann same året.

Loftet på Nedre-Haugan står "nord" i tunet, mellom kårstova og den nye våningen. Bygningen sto "bortpå jordet" tidlegare. Loftet er frå mellomalderen, og somme meiner delar av tømra er frå før 1350. Arne Berg trur heller bygningen er frå slutten av mellomalderen. Bygningen blei restaurert av Riksantikvaren i 1991/92, og er freda. Loftet er ombygd fleire gonger. Opphavleg var det eit jarloft. Seinare tok dei syllstokkane til botnramme da dei løfta huset opp på stokkar.

Det er spor etter eit omfar som er teke bort i høgda. Dei store dimensjonane på dei nåverande stokkelaga, tyder på at huset kan ha vore mest likso høgt i gamal tid, da det var jarloft. Elles er fleire endringar gjort. Det gamle buret hadde korkje innkledd sval eller bursre. Sjølv om dei reknar at bur og loft er tømra på same tid, har t.d. dørene ulik utforming. Beitskiene til bursdøra er rikt dekorerte i karveskurd. Arne Berg meiner skurden minnar om portalplankane frå Tuddal stavkyrkje, bygd ein gong etter 1369. Seinare har beitskiene blitt avhogne på ulike plassar, slik at midtpunkta i dekoren, som skulle vore jamhøge, ikkje står jamsides. Beitskiene er også delvis tildekte av stolpar til dei nyare deleveggane i bursvala. Heller ikkje dekoren på beitskiene til loftsdøra samsvarar. Der er beitskiene forma som halvsøyler, og er elles utan annan dekor. Båe dørene har bjørnelåsar. I loftet sto to senger til etter 1900. Det er spor etter hjell over døra. Gamle bygningar, som Hauganloftet, fortel soge på sitt eige vis. Det er knytt mange hende til Hauganfolka, og til bygningane dei levde blant.

Det heiter at ei vrang og mektig enkje styrde Haugan da dei bygde loftet. Ho kasta forkledet imellom da tømrarane la nye omfar, heiter det. Var der ikkje tydelege avtrykk etter stokkane heile vegen, måtte arbeidsfolka til på nytt. Tømmermennene gjorde framifrå arbeid i alle høve. Dei svære stokkelaga ligg så jamt som om dei skulle ha vakse i saman.

Kanskje enkja som segna siktar til heitte Egelev? Ho var etter alt og døme både rik og mektig, og ho sat enkje på Haugan frå 1590-åra. Det er ikkje urimeleg å tenkje seg at ho ville stelle på både det eine og andre på garden, og ikkje minst på loftet. Loftet var den bygningen på garden som folk la mest vekt på, når dei ville framheve at dei sat godt i det. Var det i Egelev si tid at loftet blei lyfta opp på stabbar? På ei beitski i andre høgda står årstalet 1771. Det skriv seg sikkert frå utbetringar etter eigarskiftet i 1770. Da kjøpte Harald Dysjå både Øvre og Nedre Haugan. I skiftet etter kona hans i 1771, er det nemnt at dei hadde utbetra husa. Det var kokehytte, ikkje eldhus på Nedre-Haugan. Dei gamle uthusa på garden sto spreidt, slik skikken var. Det gamle fjøset sto på den nåverande plassen, men låven sto "uppi bakken", og stallen sto i utkanten av tunet. Låven på Nedre-Haugan brann sist i 1880-åra. Heile buskapen gjekk med i brannen. Sjå u/brukarar. Uthusa var samla da Marie Haugan kom til garden, i 1949. Dei bygde ny låve i 1940. Arbeidsfolka sat på låvetaket da dei fekk krigsmeldinga den 9 april. Det nåverande fjøset blei bygd i 1955. Det står smie "ende nedi bakken", nedom stabburet. Søren Haugan d 1968, bruka smia, som er til nedfalls. (1995).

Nedre-Haugan hadde kjone "uppi bakken", i mellom den gamle låven og fjøset. Det heiter at ei kjerring på Haugan la mat til haugetassen under burshella. Sjå u/brukarar, V). I ein annan versjon heiter det at dei bar ut mat kvar høgtidseftan, "... paa ein flat stein millom bure og stogo." På Gjerjordet var det gamle tømrer da Olav og Signe tok over garden i 1937. Dei bygde ny våning i 1944, og enda ein våning lenger ned i tunet i 1958. Frå 1977 har den eldste våningen vore kårbustad. Loftet er flytta, og gardsvegen blei lagt over den gamle tufta. Uthusa blei bygd nye i 1936/37. Gullik Gjerjordet bygde murarverkstad på garden i 1994. I Baksjult var det dårleg med hus da Tor Djupedal tok over eigedommen i 1915, sjå u/brukarar. Tor sette opp stove, uthus og loft. Stova, ei påbygd tømre, blei rive i 1994. Olav Djupedal bygde ein ny våning på same tomta.

Loftet blei bygd i 1943, og måla i 1967. Det granne vyrkjet blei henta i Vesle Kåsåbrotet ovanfor garden. Eldhuset i reisverk står framleis. Uthusa "datt" vinteren 1988. Ei gardssag blei opprusta i 1995. Husa på Bergrud er bygd av Olav Bergrud. Stova blei bygd i 1941, og er seinare påbygd. Verkstaden, med alt utstyr, gjekk med i brann i 1986. Den er seinare bygd opp att som hytte.

Tunstaden til Rue ligg i hallande lende, med "innhus" og "uthus" i kvar si rekkje. På Rue er dei gamle tømrene bygd inn, så dei framstår som nye, panelte bygningar. Våningen var opphavleg ei tømre på to høgder. Den blei ombygd og påbygd av Hans Rue i 1965. Eldhuset ved sia, blei bygd i 1950/51, og ombygd til bustad i 1970. Tidlegare sto eit fjøs "utanfor" våningen. Uthusa, som er bygde i eitt, ligg ned for våningen. Kjernen i låven er ei gamal tømre, men den nye låven blei bygd i 1924. Fjøset blei bygd inntil i 1926. Loftet har årstalet 1767, og kan vere bygd i Mari Hansdotter og Jon O. Rue si brukartid. Ei smie låg opp for husa. Den var bruka til ut i 1950-åra. Det går ein rennandes bekk like ved smia. Ei kjone låg 40-50 m ned for husa. Det var ein tiubekk attom kjona. Sjølv om dei gamle måtte velge tungvinne løysingar på grunn av brannfaren, så tenkte dei praktisk. Vasskjeldene blei rekna nøye med når dei la husa, så sant som råd.

Marknamna døyr med endra bruksmåtar. På Øvre-Haugan ligg Storåker ende ned for den nye husestaden. På Nedre-Haugan ligg slåtta Brattbakken, med jordet Homen` nedanfor. Den "bortaste" delen av jordet heiter Storåker. Skipdalsekre ligg ved plassen Skipdal. Hegni er utslåtte i heimemarka.

Det var gamal vaskeplass på Gjerjordet sin grunn, på Armodshaugen på eit berg ned mot Gjerå. I Baksjult er storparten av jordvegen broten av Tor Djupedal. Det var Kroken, nå ekre ovanfor husa ved plassen Kleiva, og "Nordi Dokka" og "Heimi Dokka", også jorde. Åkeren Storemyr var broten i 1957. Store og Vesle Kåsåbrotet var slåtter til Baksjult. På Rue heiter det Bursekra, Storåker, og Pilekra ned for husa. I Ådalen nedai vegen har det vore små ekrer og beite. På "Sågåberget" i Vesleå sto gardssaga. I nærleiken låg e-verket til Baksjult.

Innmark.

Innmarka ligg stort sett samla rundt kvart bruk. Skog og utmark. Haugangardane og Rue har heimeskog i Kjerrstulmarken i liene ovanfor Baksjult, og fjellskog i Bergstullia ved Breidvatn. Det var utskifting av fjellskogen i 1875. Skogen blei delt etter skyld. Sjå u/skog, Gardane i Gvammen.

Heimeskogen ligg i teigar nærast garden, og i risper vidare opp dalsida.

Ved Breidvatn startar Øvre-Haugan sin skog ved Nesstulodden på hi sida av Breidvatn, og strekkjer seg i nordaust til Andetjønn ved Saulandgrensa. Skogen til Gjerjordet og Nedre-Haugan ligg teig i teig i det same området, men Nedre-Haugan sin skog endar ved Hågåvatn. Ingen av gardane har fast skogsdrift.

Stulsområde.

Gardane har vårstular i områda der heimeskogen er, og sommarbeite i Breidvassbeitet ved Breidvatn. Det var utskifting av stulsområda ved Breidvatn i 1876, sjå u/stulsområde, Gardane i Gvammen.

Haugangardane og Rue hadde Bergstulbeitet saman med Gjuv. Frå gamalt hadde både Haugan og Rue langhei ved Kovvatnet. Til 1890-åra hadde Haugangardane langhei på Koviken, på hi sida av Kovvatnet. Nedre-Haugan selde ifrå sin part i to lutar i 1892. Kjetil O. Dahlen var kjøpar. Han selde til Halvor Espeli, Tuddal, i 1904. Espeli selde til G.M. Tinne i 1909. Han løyste jamvel inn den andre luten same år, frå Halvor O. Espelia. I 1909 kjøpte Tinne også dei områda som låg til Øvre-Haugan og Gjerjordet. Kovviken har vore Tinnefamilien sin eigedom seinare.

Etter pantebokutskriftene selde Rue sin part i Kovvikbeitet mykje tidlegare, anten i 1664 eller i 1764. Sjå u/brukarar, VII. Etter utskiftinga startar delet til Breidvassbeitet 80 alen nedanfor Rosing ved Breidvatn, og går i nordaust til vestsida av Oddalen ved Hågåvatnet, der delet går mot Matkleppbeitet. På sudsida er Breidvatnet grense, og i aust startar delet i utosen til Sandåa. Delet følger åa til Sandtjønnoset og Andetjønn, og vidare til den vestre bukta i

Beggestultjønn. Derifrå går delet i nord-vest til Andetjønnhaugane. Øvre-Haugan hadde vårstule på Bekkestul, og sommarstule på Bergstul ved Breidvatn. Bekkestul er nedlagt. Der blei fylt med tunnelstein under kraftutbygginga. Seinare leigde Aase Haugan seg inn på Beggestul u/Lonar, og på Sveinungshovden u/Rinde i Sauland, og dreiv derifrå. Før 1945 sat Aase Haugan på Bekkestul. Der var tre-fire hegner, og ei bu på kvar plass. Bekkestul var delt mellom Haugangardane og Gjerjordet.

Aase sat der frå St. Hanstider og i 14 dagar frametter. Ho hadde om lag 15 mjølkekyr og 30 dyr til saman. Hestane gjekk og på Bekkestul. På Bergstul ved Breidvatn sat dei fjerde kvart år på grunn av hevderetten. Aase hadde småungane med på stulen. Kjetil H. Haugan var hjuring hjå mor si. Han trur Aase var den siste med stulsstell på Bergstul. Kjetil førde frå stulen og heim. Ein gong var det "tukkumørkt", - tåka låg tjukk. Han gjekk seg nesten vill. Da ville ikkje

hesten gå vidare. Det hendte dei hadde grisen med på stulen. Den rakla og gjekk heim att som ei bikkje, minnast Kjetil, - den la seg på sida og svømte over bekkane. Nedre-Haugan hadde også vårstule på Bekkestul. Marie Haugan kan hugse at dei slo på Bekkestul i 1949. Da var der nyhevda. Seinare har Bekkestul vore lite bruka. Der er ikkje att hus. Nedre-Haugan hadde vår- og hauststule på Bergstul og på Vassdal ved Breidvatn. Der stend att ei stulsbu på Bergstul, og ei ombygd bu på Vassdal.

Signe og Olav Gjerjordet bruka Bekkestul kvart år når dei var ferdige med slåtten. Gjerjordet sin lut i Bergstulbeitet blei selt ifrå garden i 1917. Eigar frå 1941 er Ingebjørg O. Dybedal. Baksjult har sine beite ved sia av vårstulen til Rue. Baksjult sin stule på Kjerrstul er framleis i hevd, med sel og løe.

Rue har vårstulen Kjerrstul, som ligg i nærleiken av Bekkestul ovanfor Baksjult. Dei slo på Kjerrstul til ut i 1950-åra. Rue hadde sommarbeite i Breidvassbeitet/Bergstulbeitet, og stule på Breidvasstulen. Dei hadde to sel, og ei høyløe som blei neddemt under kraftutbygginga. Anund Rue f 1946, kan ikkje hugse at stulen var bruka. Seinare har dei bygd to hytter på Breidvasstulen.

Ikkje uventa synte dei underjordiske seg på stulane til Haugan. "Paa stulen Kovviken under Haugæn` var tussar, og dei flutte inn med same folki flutte fraa um hausten. So laag Haugæn-mannen att og vilde sjaa, han, ein haust, og pakka seg væl ned i sengi. Daa kom der inn 2 tussegjentur med kvar si kyr og tok til molke deim i sele. Daa kasta han kniven yver deim, so han stod i hin veggen, og so sprang han yvi kyrne og ut dynni so fort han orka. Den eine gjenta kasta rynnja etter`n og vilde slegi av honom leggine, men raaka kje. So kom kyrne etter honom og var fælande gode, men dei visste kje kva dei heitte. Næste aar so høyrde dei ei av tussegjentune lokka paa kyrne, so: "Hugaros o Hougrei, / Lettfok aa Louvrei, / Vingebot -Vibot / Husbrei - Fribot / o Skartræi, dæ vesle baane. /Hær har eg elle mine kjy uti løyto, / berre Hugaros aa Hougrei gjeng att i Hougebeite," / sa `o og daa fekk dei høyre nomni. Men daa vart kje kyrne meir tess."

I ein annan versjon drog Haugan-mannen til ein vis mann på Kåsa i Lisleherad for å råd om korleis han skulle bli kvitt tussane. "Du maa hava gjort dei noko vondt," sa `n. Ikkje de han visste. "Ja, det maa du." Ja, so fortalde Haugæn`- mannen at med han var paa støylen Koviken, so saag han ei gjente med so mange tussekyr. Ho lokka yvi staden:

"Ku Ringrei, Rangrei, /

Husbrei, Sprangrei, /

Ingebot, Vibot, /

Husbrei, Fribot./

No har eg alle mine kjy/

nære som Hugeros aa Haugeros gjengatt i Hougebeitet ",/

sa ho. Han kraup upp røykhole i take og kasta kniven sin yvi 2 av kyrne, men ikkje yvi gjenta, for ho var so stygg. Daa fekk `n deim, og høyrde daa huldri lokka soso. - Ja, so fekk han de raade av den vise, at han skulde taka drykkjehorne sitt og setja paa ein stein paa Koviken, og tok daa huldra de, so var de bitala. Horne vart burte, men dei saag merke i steinen, at h. hadde vorti so glad at han (ho?) hadde slegi horne nedi steinen."

Moralen i dei to stykka er klår. Menneska skulle fare fint med dei underjordiske, elles gjekk det gale. Dette fortalde Kasper Finkenhagen, f 1824: "Anne Øvre-Haugæn` var trollkjering. Ho og mor sat til stauls paa Koviken, og daa mor skulde taka ned trog, so laag der noko smaae bollar paa trogsrjomen. Saa pika mor innpaa den eine saa `n gjekk sonn, o da rann dæ blo ot-o `n. "Huttetu da," sa mor "Haatt e dættan". Aaa saa slo `o dæ ut. "Fe slær du dæ ut da," sa Anne, ho taalaa saa i naase. "Nei, dei skaa kje faa ta dættan," sa mor. ... "Ja", sa `o "de skaa a havvaa dæ att," sa `o, og saa haapa `o ikring fjose, (d.e. gå baklengs), men dæ daua 3 naut fe di om vaaren." Plassar. Alle plassane til Haugangardane og Rue låg i utkanten av heimemarka. Baksjult var opphavleg plass under Nedre-Haugan.

Armodshaugen låg "rett bortafe" Gjerjordet, på hi side av Gjerå, og høyrde til Øvre-Haugan. Skibdal låg "rett nedi lia", ned for Nedre-Haugan, og ligg nå til Bergrud. Kleiva ovanfor Baksjult var bruka som vårstule i nyare tid. Øvre-Haugan hadde sauene der. Nedre-Haugan og Rue delte plassen Uksedalen, som låg i marken mellom dei to gardane. Rue hadde jamvel den nedste av dei to plassane som heitte Einarjordet. Den hin låg til Gjuv. Andre herlegdomar. Rue hadde vassag i fossen i Vesleå til tidleg i 1950-åra. Det er uvisst om der har vore kvern. Kan namnet Sågåberget i dette området skrive seg frå 1770-talet? I 1775 gjekk fleire grannar saman om ei sag, og søkte om sagbevilling "på deres gårders sameiebruk". Det var dei to brukarane på Haugan, Ola og Harald Haraldsøner, Knut Rue, Ola Øverbø, Ola Opsal og Knud Gjuv. Dei fekk bevillinga, som blei tinglyst i 1780. Sjå Gjuv.

Johannes Djupedal, som åtte Baksjult frå 1960, fekk elektrisk ljos på sitt eige vis. Han skreiv kontrakt med Gullik Gjuv om ljosanlegg til Baksjult. Kontrakten var privat, og udatert. "Undertegnede Gullik Gjuv av gaarden Gjuv nordre gnr. 35.1 giver herved Johans Djupedal rettighed til at bygge et lysanleg paa min eiendom i det gamle aaløp som kommer ned i Brennehaugen samt plas til kraftstasjon og linje som fører til Baksjurt..." Dei var samde om at når der var lite vatn, skulle dei dele krafta likt seg imellom.

Haugan ytte skinnskatt, 5 skinn, i 1585/86. Dette var full skinnskatt for ein gard, det vil seie Biskop- og Olavsskatt, 2 skinn, og Kongsskatt, 1 skinn, dessutan Kongsskatt av til saman 3 skinn, eller frå gamalt 3 gardar. Haugan skatta for ein fullgard i 1593 og seinare. I 1647 var landskylda 7? eller 8 1/2 tn 1/2 mæle korn. I skattematrikkelen heitte det, at Haugan var "... en gandsche ringe gaard, och dobbelt med landschyld forsatt", og at han ikkje kunne skatte for meir enn ein fullgard. Skylda var 6 tn frå 1664. Haugan hadde matrikkelnr. 14 til 1802. I 1838 var matrikkelnr. 30, løpenr. 65, 66, 67a og 67b. Gardsnr. i 1886 var 30, bruksnr. 1-3. Skylda i 1802 var 5 rd. 36 sk., ny skyld i 1838 var 7 dlr. 2 ort 10 sk., revidert til 11,35 skyldmark i 1886. I 1723 var jorda tungbrukt, skrinn moldjord i solli. I 1802 hadde garden skarp jord. I 1845 blei jordvegen rekna som god og gronæm. I 1864 var Gjerjordet rekna som lettbrukt, dei hine bruka var tungbrukte. Åkerjorda var god, men storparten av jordvegen elles var skrinn. I 1864 var det 25 mål åker, 20 mål dyrka eng og 138 mål slåttemark på garden.

Gjerjordet hadde framleis område som høvde for kultivering. Det var skog til vøling av hus og til ved i 1723. I 1864 hadde Nedre Haugan nokre tylfter gran for sal år om anna, elles var det skog berre til eige bruk.

Haugan hadde nok stulsbeite og to slåttestular i 1723. I 1864 hadde alle bruka god og nok sommarhamn. Nedre Haugan hadde beite til 1 hest, 12 storfe og 24 småfe. Alle bruka hadde lauvskog til attåtforing.

Eigarar Haugan er gamalt bondegods. På 1600-talet åtte utanbygds bønder storparten av garden. I t.d. 1615-16 åtte Knut Berge 2 mæler, Gregar Folkestad 3 1/2 tunne, 2 1/2 mæle. Halvor Haugan 1 mæle, Eilev Nordbø 3 tn., Gjermund Opsund i Brunkeberg 5 mæler, Bjørn Håve 1 1/2 mæle, Gunleik Tjønn 1 1/2 mæle og Nicolaus Sudbø 1 1/2 mæle. Ei mæle er om lag ei skjeppe, d.e. 1/8 tunne eller 17,5 liter. Det er uvisst korleis landskylda av Haugan kunne vere så høg i tidleg nytid. Før 1647 var landskylda 8 1/2 tunne korn, - den høgaste skylda i Hjartdal prestegjeld. Som nemnt i matrikkelutskriftene, heitte det i nyordninga av skattesystemet i 1647, at landskylda var dobbelt så høg som garden var god for. Landskylda blei sett ned til 6 tunner nokre år seinare. Også det var ei høg landskyld i Hjartdal.

Haugan var einbølt til 1690-talet. Den første namngjevne brukaren heitte Olav.

I) Olav, nemnt i brukarlistene 1593-94. Dette kan vere Olav Gregarson Håve gm Egelev Olsdtr. Folkestad, sjå Ia). Ia) Egelev, "Eyluff Hoffuenn", nemnt i 1602, kan ha bruka Haugan til om lag 1610.

Håve/Folkestadætta var mektige og velhavande, med eigedomar over heile Midt-Telemark. I 1606 skifta Egelev på Haugan etter mannen sin. Mange storfolk møtte. Sonen Gregar Olavson Folkestad, Dyre Tjønn på vegner av dotter si, Guri Olavsdtr. med mannen Niculas Sudbø, Ingebjørg Olsdtr. med mannen Halvor Håve, og Bjørn Håve på vegner av dei to døtrene sine. Egelev tok ut sin halvpart, resten blei delt mellom borna, og alle var godt forlikte, heiter det.

Da dei skifta etter Egelev omkring 1614, kalla ho seg for Haugan. Buet etter henne åtte m.a. 1/2 tn i Haugan, dessutan like mykje i Tjønn, som nå blei makeskifta med 1/2 tn i Haugan, og 3 tn i Hellem i Heddal. Arvingane var m.a. sonen Gregar, som arva 7 tn i Håve i Lisleherad, Gudmund Opsund på vegner av kona si, og Gunleik Omnes på si, Bjørn Håve på vegner av borna sine og Nicolaus Sudbø på vegner av kona si. Det er uvisst om nokon av etterkomarane hennar blei verande på Haugan.

Mange år seinare kravde fleire av dei odelsrett til garden. Sjå u/IV nedanfor.

Var det Egelev som bygde om loftet? Sjå u/hus. Talleiv bruka garden dei neste åra.

II) Talleiv Haugan/Gjuv, eigar og brukar 1610-31, kom frå Megarden Gjuv, der han åtte "giftegods". Namnet til kona er ukjent. Det gjekk ut med Talleiv. I 1631 er han kalla "udlevd og forarmit" i skattelistene. Det er uvisst om det var alder, sjukdom eller anna, som knekte han.

III) Pål Haugan, eigar og brukar 1632-42. Pål var lensmann i 1642.

IV) Olav, brukar 1642-61. Kan dette vere Olav Kjetilson Omnes? I så høve var han eldste son til Kjetil Omnes, og tok over Tjønn. Han var gift, og hadde ei dotter.

Ola åtte ein part i "Jeffne", kan det vere Gjuv? Farfar til Ola Kjetilson Omnes var ein av arvingane etter Egelev, og han hadde mange søner. Det kan sjå ut til at fleire av dei bruka Haugan og Tjønn i Tuddal i tur og orden.

IVa) Torbjørn, brukar 1662-68. Kan dette vere Torbjørn Kjetilson Omnes, bror til førre brukar? Torbjørn Kjetilson bruka Nord-Tjønn i Tuddal seinast frå 1678, f 1645 på Omnes i Sauland d 1692 på Tjønn gm Anne Jespersdtr. Born: 1 Gunleik f ca. 1672, til Upp-Omnes i Sauland. 2 Andres f ca. 1673, til Åkre i Tuddal. 3 Tollaug f ca. 1678, til Viken i Tuddal.

Det ser ut til at Torbjørn overlet Haugan til ein yngre bror ifrå Omnes. IVb) Torkel, brukar ca. 1672-82, truleg Torkel Kjetilson Omnes, f ca. 1638/40 på Omnes skifte etter han i 1715, til Sud-Tjønn i Tuddal, gIg m Aslaug Olsdtr. GIIg 1692 m Taran Olsdtr. Bøen. GIIIg 1693/97 m Ragnhild Olsdtr. Born: Tone, til Sud-Tjønn. 2 Margit d lita. 3 Tollaug d lita.

V) Ola, brukar og leiglending ca. 1685-1713, f ca. 1638 d 1713 gm Torbjørg? Born: 1 Aslaug f ca. 1677?, sjå Øvre Haugan. 3 Gunleik? Sjå Nedre Haugan. 4 Gunhild f 1685. Det er uvisst kven Ola var. Han åtte i beste fall berre småpartar i garden, men var vel akta. Ola var lagrettemann i 1690-åra. Ola Haugeberg åtte halve garden frå 1686. Er dette same mannen? Sjå Øvre Haugeberg.

Det er vel denne Ola `n somme meiner var gift med Brynhild. Landstad meiner kona hans kom frå Nisi i Gransherad. I alle høve har ei "Brynhild" Haugan vore opphav til mange segner frå Haugan. "Dæ va` ei som dyrka saa haugetassen, aasaa ha` ˜ ein son som ha vøre i lære, aa naa laag `n heime. Der skraapaa di ller gryta ana sett` ˜ ut som ˜ va`, o bar ut mat `var joleftan. Saa si `n dæ, sonen: "Nei kjære, hell du paa me dettan ennaa da?" si `n. Ja, dæ gjor` `o, aa som di komm aat fjose, saa hekk dær ei kjyr i bande, mest upphengt. Da truga `n tassen ti lyft` `o upp-att, aa saa laut no` honnoms følgje bort onde burshella, den lyfte `n upp, o dær laag ll maten `o ha `sett ut. Den va`upp-eten ta raattur o mus. Men da maatte naa gamla gje seg da.- Eg hugsar kje haa gar dæ va` paa."

I alle høve skal dei ha streva fælt med dei underjordiske, på Haugan. "Paa Haugæn`var der haugebonde, og mannen fekk i presten Paul, som skulde jaga `n. Daa presten kom, so spurde han: "Hvor er haugebonden nu?" "Naa e``n bort i bækken aa vaskar seg i skellen, fe `n ventar presten kjem," sa kjeringi. Daa presten kom til bekken, daa tok haugebonden honom og stappa honom i bekken, so han vart vaat, og med de maatte han gange, og sa at de var kje noko raad med haugebonden der." Ola var den siste som bruka heile Haugan. I 1690-åra blei garden delt i to bruk. Sjå Øvre Haugan og Nedre Haugan.

Utanbygds folk, trelasthandlarar og gardbrukarar i grannebygdene, åtte store delar av garden frå siste del av 1600-talet og frametter. Frå 1690-åra kom Egdeungane inn på garden, i første omgang som leiglendingar.

1) Ditlev Larson Lind, bruka Øvre-Haugan frå 1690-åra.

2) Kristian Larson Lind, eigar og brukar 1704-57, lagrettemann ca. 1713-30, f ca. 1671/75 i Prestegarden d 1757 på Haugan gIg m Aslaug (Margit?) Olsdtr. Haugan f ca. 1677 d 1724 her.

GIIg 1726 m Torbjørg Olsdtr., f 1704 på Autstigard, Landsverk i Sauland. "Bruden var siug", har presten notert. Ho levde i 1771, og budde da i Armodshaugen. Born i første ekteskap:

1 Anne f 1702 d 1771 på Dysjå gm Harald Olson Dysjå.

2 Mari f. år ukjent gIg m Ola Jonson Åbø, Nord-Åbø. GIIg 1753 m Harald Torjusson Nordbø, til Søndre Nordbø.

3 Torbjørg f 1707 d 1773 på Neshaug gm Nils Nilson Neshaug.

Born i andre ekteskap:

4 Lars f 1727, sjå 3).

5 Ingebjørg f 1728 d 1747.

6 Aslaug f 1736 g 1754 m enkjemann Ola Grimarson Øverbø, Sud-Øverbø.

Kristian var ein av Egdeungane, altså son til mor Sissel og presten Lars Lind frå Agder. Ætta er omhandla av Landstad, i "Gamle sagn om Hjartdølerne." Etter segna ville den gesjeftige mor Sissel fått Kristian gift med ei jente på Frøland. Kristian nekta, han ville ha Margit Haugan, seier Landstad, men ho heitte Aslaug Haugan. Slik blei det. På Haugan fekk Kristian ei vermor attåt.

Vermora til Kristian Haugan ville ikkje sjå krossar på husa. Han "vigsled" fjoset og sette tjørukross på det. "Mange stader der det aldri har vore krossar på husa, må ein ottast for at der hev livt av Brynhild Haugans ætt", skriv Tov Reisjaa. Namnet hennar var truleg Torbjørg. Det heiter at da det første barnet til Kristian kom til verda, fekk han ei jente hjå kaptein Acton i Åsen til å koke kaffi i barsølet. Kaffi var ikkje bruka av bøndene på den tid, og barsølet kan ha vore som eit opningsgilde for den nye folkedrykken. Bygdefolk tok etter slike som prestesonen. Det sto strid om Kristian. I 1722 blei han stemna fordi han hadde skore Bergit Berge i handa med ein kniv.

Fleire av Berge- og Mælandfolka vitna i retten. Saka blei utsett to gonger. Kristian blei frikjent i 1723. Kristian fekk skøyte på 2 3/4 tn i Haugan i 1704, innløyst frå ein Mikkel Storm. Noko seinare løyste han inn resten i Øvre-Haugan frå Torstein Hanson Skårdal.

I 1716-17 blei det sak om eigedomsretten. Torjus Venås, seinare Tjønn i Tuddal, var saksøkjar. Det er uklårt om saka galdt eigedomsretten, eller om det var odelssøksmål. Det ser ut til at Kristian måtte seie frå seg ein part i garden, som han løyste inn att i 1731 frå Halvor Havstein.

Dei skifta etter Aslaug Haugan i 1724. Formuen i buet etter henne var 285 rd., nettoformuen var 222 rd., og buet åtte 2 3/4 tn i Øvre-Haugan, taksert til 180 rd. Denne buskapen var med i skiftet: 1 tre års hest til 17 rd., 5 kyr til 25 rd., 2 vetrungskviger, til 5 rd. 4 ort, 4 kalvar, 16 sauer til 8 rd, 7 lam, 2 geiter og 1 kje. Etter taksten på dyra å døme, var det ein gild buskap.

Kristian og dei tre døtrene var hovudarvingar. I skiftet etter Kristian i 1757, var formuen 205 rd. og nettoformuen 29 rd. Buet åtte da 1 3/4 tn i Haugan, taksert til 150 rd. Buskapen var 2 kyr til 12 rd., 2 vetringskviger, 5 sauer, 1 geit og 1 høne. Lars, den einaste sonen, tok over garden.

3) Lars Kristianson Haugan, eigar og brukar 1757-61, f 1727 g 1754 m Signe Sørensdtr. Bekkhus f 1727 på Krosshus i Sauland, voks opp på Bekkhus. Lars og Signe var syskenbarn. Signe var den yngste av jentene til "Søren Staven", som var bror til Kristian Haugan. Born: 1 Hans f 1754 her. 2 Søren f 1756. 3 Ingebjørg f 1760. Lars tok over garden i 1757, men andre i ætta hadde og ønske om å ta hand om Øvre-Haugan. I ei årrekkje hadde Harald Dysjå, gift med Lars si halvsyster, sikra seg bit for bit i garden, sjå nedanfor. I 1761 gav han Lars Haugan 100 rd. for "å fravike" Øvre-Haugan. Lars fekk såleis 100 rd. i odelsløysingssum for 1 1/2 tn, eller halve Øvre-Haugan. Lars kalla seg "Haugerud" i giftaråret. Det er ikkje kjent kor han og huslyden budde etter 1761.

4) Anne Kristiansdtr., eigar ca. 1761-72, gm Harald Dysjå. Anne arva 1/2 tn i Haugan etter mor si i 1724. Seinare løyste ho og mannen inn arvepartane etter systrene hennar, og i skiftet etter faren løyste dei inn dei 1 1/2 tn som sto att i garden. Noko var Anne sin farsarv, noko var gjeld. Til sist løyste dei som nemnt inn odelsretten frå Lars.

Dysjåfolka hadde lyst pengemangel i Haugan både i 1744 og 1755. Det var ein måte å forhale gardkjøp på, og hindre andre odelshavarar i å få hevd på garden.

Samla gav Anne og Harald Dysjå 336 rd. for Øvre-Haugan. På same tid løyste dei inn Nedre-Haugan. To av sønene deira fekk kvar sin av Haugan-gardane.

Den einaste parten i Øvre-Haugan som dei to ikkje fekk løyst inn, var 1 1/4 settung utan bygsel. Det var stemora til Anne, Torbjørg Olsdtr. sin eigedom. Den vesle plassen var taksert til 8 rd, 1 ort 8 sk., og Torbjørg fekk han i skiftet etter mannen. Harald Dysjå hadde ikkje fenge skøyte, da han ikkje "... formedelst

hendes fattige Omstændigheder har kundet uddrive hende fra den af hende beboende, under denne Gaard beliggende Plads, kaldet Armodshougen..."

Ved skiftet etter kona Anne i 1771, hevda Harald at han hadde utbetra både husa og jordvegen på Haugan, frå han tok over. Det kunne ein sjå av skiftetaksten, som var 500 rd. Ola, den eldste sonen, tok over Øvre-Haugan.

5) Ola Haraldson Dysjå/Haugan, eigar 1772-1806, brukar frå 1761? f 1724 på Dysjå d 1806 her g 1749 m enkja Anne Olsdtr. Øvre-Åbø, f 1703? på Århus d 1790 her. Anne og Ola hadde ikkje born etter seg. I skiftet etter Ola i 1806 blei Øvre-Haugan taksert til 1400 rd. Det var sysken og deira born som arva.

Dei delte Øvre-Haugan i to jamstore bruk, Øvre-Haugan og Gjerjordet. Broren Halvor på Nedre-Haugan løyste ut Øvre-Haugan. Dei hine arvingane let systersons son, Ola Haraldson Tho, få Gjerjordet. Nå gjekk det slik at Halvor på Nedre-Haugan døydde seinare same år. På Nedre-Haugan måtte borna hans til med eit nytt skifte. Såleis blei det sonen hans, Søren Halvorson, som fekk skøyte på Øvre-Haugan, medan ein bror starta odelssak om Gjerjordet. Sjå Gjerjordet og Øvre-Haugan.

Bruksnamnet er Øvre-Haugan

uttale: h`æugein

Søren Haugan arva Øvre-Haugan i skiftet etter far sin i 1807, tinglyst i 1813. Det var 1 1/2 tn, taksert for 700 rd.

Søren hadde bruka for farbroren seinast frå 1801. I f.t d.å var han tenestegut på Øvre-Haugan.

1) Søren Halvorson Haugan, eigar 1807-35, brukar frå århundreskiftet?

f 1774 på Nedre-Haugan d 1835 her g 1804 m Anne Sørensdtr. Bekkhus, f ? levde i 1842. Born:

1 Anne f 1805 d 1830.

2 Halvor f 1808 d 1809.

3 Ragnhild f 1810 g 1835 m Ola Halvorson Gjuv, Myljom-Gjuv.

4 Halvor f 1814, sjå 2).

5 Gunvor f 1820 d 1821.

6 Gunvor f 1823, reiste til Amerika i 1848.

I somme framstillingar hadde Søren og Anne meir kontakt med tussane enn godt var. Sjå u/stulsområde. "Gunvor Haugan, dotter til Hauganmannen,"...var so ille plaaga av tussar. Sat ho aat, so slo tussen biten utor hondi hennar, og de var so mangt. So drog ho til Amerika for aa sleppe de."

I 1836 tok Halvor, den einaste sonen, over garden.

2) Halvor S. Haugan, gardbrukar, eigar 1836-42/47, f 1814 d i Amerika g 1841 m Mari Trondsdtr. Bratsberg f 1822/25 d i Amerika. Born:

1 Søren f 1842 d s.å.

2 Søren f 1842 d s.å. Mari og Halvor fekk ikkje fleire born.

"Hallvord Sørensson Haugæn`(bror til den gjenta som var so ute for tasseri) gjorde lekkjeskeiir so dei kunde sittja ein paa kvar side av borde og eta. Han drog au til Amerika,... Dæ va` saa mangt han sat spikka, men dæ va` bære smaattri."

Mari og Halvor sysla lenge med reiseplanar til Amerika. Dei selde garden til Halvor på Nedre-Haugan i 1842, for 500 spd. og føderåd til Anne, mor til Halvor. Fire år seinare løyste dei garden inn att. I 1847 selde dei på nytt, til Kjetil O. Rue. Same år reiste dei til Amerika.

3) Kjetil O. Rue, eigar 1847-58. Sjå Rue.

Kjetil bruka ikkje garden sjølv. Det er truleg at garden anten var forpakta bort, eller bruka frå Rue dei første åra Kjetil åtte garden. Dottera Ingebjørg og mannen hennar flytta inn på Øvre-Haugan. Berre dåpen til dei tre siste borna er registrerte på Haugan. Det kan sjå ut til at dei først flytta inn i 1859. Torkjel og Ingebjørg åtte Kringlun i Gvammen, og budde der 1847-54.

4) Ingebjørg Kjetilsdtr. Rue/Haugan, brukar 1848/58-70, eigar 1858-70, f 1826 på Rue g 1848 m Torkjel Olson Moen f 1812 på Kaffihaugen, Tuddalsdalen, Sauland. Born:

1 Kjetil f 1848, til Amerika i 1869.

2 Anne f 1850 til Wisconsin, USA i 1872.

3 Signe f 1852. Signe var døvstum.

4 Helge f 1856, ho var lam i ein fot.

5 Anne f 1858 levde i 1865.

6 Anne f 1859 d s.å.

7 Ola f 1863 d 1864.

8 Ola f 1865.

I 1865 hadde dei leigebuarar på Øvre-Haugan. Det var Anne Kjetilsdtr. frå Heddal, f ca. 1797. Ho var enkje i 1865 og budde saman med Leiv Knutson, f 1849 i Hjartdal. Han var hennar soneson og pleieson, heiter det.

Ingebjørg og Torkjel fekk skøyte på Øvre-Haugan i 1858, ved eit større makeskifte med Signe, mor til Ingebjørg. Ingebjørg og Torkjel måtte ta opp lån på garden, og dei kom seg ikkje ut av pengevanskane. I 1868 gav dei arvefeste på Kovviken til G.O. Øygarden og Kjetil K. "Linnedalen", - er det Fossjordet?

Det gjekk ut med Ingebjørg og Torkjel. I 1870 blei garden selt på auksjon. Ingebjørg sin verbror, Kjetil K. Fossjordet, fekk tilslaget. Det er uvisst kor Ingebjørg og huslyden hennar budde etter 1870.

5) Kjetil K. Fosse/Fossjordet, eigar 1870-1911, brukar ca. 1870-74, og frå 1890-åra, gm Helga Kjetilsdtr. Rue. Born, sjå Fossjordet.

Familien budde noko på Haugan og noko på Fossjordet. Den garden åtte dei frå 1865. Sonen Halvor tok over Øvre-Haugan, sjå 6). Men før så langt leid, selde dei Haugan til dottera Helga, gm Olav Djupedal. Ei tid forpakta dei bort Øvre-Haugan til bror til Helga, Halvor K. Rue.

5a) Halvor Kjetilson Rue, var skinnhandlar og forpakta Øvre-Haugan i 1875, uvisst kor lenge han og huslyden blei verande, sjå elles Rue. Øvre-Haugan var utan folk i f.t. 1891.

Halvor K. Fossjordet/Haugan tok garden på odel i 1912.

6) Halvor K. Haugan, eigar 1912-19, f 1871 på Haugan, voks opp på Haugan og Fossjordet, d 1917 gm Aase Faane f 1883 ved Tinnsjø, Tinn, d 1968. Aase GIIg m Harald H. Gjuv, sjå 6b).

Borna til Halvor og Aase:

1 Halvor f 1910 d 1993 gm Sigrid Haugland, Sauland, bustad Berget i Heddal, har borna Halvor, Sigmund, Åse og Gunhild. Halvor var skogsarbeidar i mange år, seinare arbeidde han på Tinfos jernverk, Notodden.

2 Kjetil, f 1913 ugift, skogsarbeidar og gardsarbeidar, bustad Bakketun gnr. 71.2, Tuddalsvegen, Sauland. Kjetil flytta til Sauland da han var 23 år gamal, i 1933. I Hjartdal var det ikkje arbeid å få. Han var først 1 1/2 år på Sudistugu-Bø. Seinare var han gards- og skogsarbeidar på Nordistugu-Bø. Han byrja med 35 kroner i månaden, pluss kost og husrom. I 1930-åra fekk Kjetil seg sykkel. Det var ein diamant sykkel til 85 kroner, som han kjøpte på avbetaling. Det gjekk over eit år før sykkelen var betalt. I 1956-60 var han på kvalfangst i Sør-Georgia, for selskapet Pesca. Dei var 300-400 mann, frå 12-13 nasjonar, og mange frå Vest-Telemark og Notodden. Dei var ute i 8 mnd. av gongen, av dette 6 mnd. på feltet. Beitevis var det stritt. Da arbeidde dei i 36 timar i eitt køyr.

3 Olav f 1915 skogsarbeidar, gm Bergit Selstad frå Åmotsdal, bustad Åmotsdal, hadde borna Halvor d i trafikkulukke og Åse. Sjå 6a). Aase fekk seks born til, i sitt andre ekteskap, sjå 6b). Sjølv kom Aase frå ein syskenflokk på 18. Ho kom til Haugan som tenestejente.

Halvor Haugan var musikar. Han reiste rundt og spela fele, og var god spelemann. Halvor Haugan heldt m.a. konsertar i Bergen. Han var lite heime. Det var for det meste Aase som dreiv garden. Ho hadde eit par kyr og nokre sauer. Desse omstenda var vel grunnen til at systera og mannen hennar fekk Haugan. I 1911 selde faren, Kjetil Fosse/Fossjordet Øvre-Haugan til versonen Olav Djupedal. Året etter tok Halvor Haugan garden att på odel.

I 1917 døydde Halvor av blindtarmbetennelse. Kjetil f 1913, hugser mora skyssa ungane ut da faren låg sjuk. I 1919 fekk dei tre små sønene hans skøyte på Øvre-Haugan frå skifteretten.

6a) Halvor, Ketil og Ola Haugan, eigarar 1919-30, mor deira bruka garden.

I 1930 selde dei garden ved verge og overformyndar til Aase og Harald H. Gjuv.

6b) Aase O. Haugan, eigar frå 1930, brukar 1912-43, gIIg m Harald H. Gjuv, eigar og brukar 1930-43, f 1879, voks opp på Nord-Gjuv d 1943. Aase hadde tre gutar i ekteskapet med Halvor Haugan, sjå 6).

Borna med Harald:

4 Margit f 1919 gm Ola Brubakken, Sauland. Dei budde på Øvre-Haugan i 1943-58, og har borna Olav, Ingebjørg, Harald, Ågot, Tone, Halvor, Gunvald, Sverre og Jon. Storparten av ungane kom til verda på Haugan. I 1958 kjøpte dei jordvegen Børgeli i Frølandgrenda, Sauland, og flytta dit. Sjå Børgeli.

2 Harald f 1923 industriarbeidar, gm Anne Bekkhus, Tuddal, har borna Håvard, sjå Nord-Gjuv, Reidun og Helga, bustad Heddal.

6 Hans f 1922, sjå 7).

7 John f 1925 d 1983, gm Bjørg Edith Haugen frå Skafså, sjå bustadhuset Haugstad, gnr. 30.11. Dei har fire born, m.a. sonen Jan, som har tatt over Øvre-Haugan, sjå 8).

8 Gunnulv f 1927, vegarbeidar gm Anlaug Haugen, har borna Andres, Tone og Harald, bustad Nordheim, Kleppejordet, Sauland.

9 Olav H. Haugan, industriarbeidar, slaktar o.a. gm Bjørg Årlia frå Lisleherad, har borna Åse, Torgrim, Harald, Bente og Wenche, bustad Rjukan.

Aase og Harald hadde vanleg gardsdrift, og stulsdrift.

Sonen Hans tok over garden.

7) Hans H. Haugan, gardbrukar, eigar 1943-87, f 1922 d 1988. Hans var ugift.

Hans åtte Nord-Gjuv 1962-89, og bruka jordvegen frå Haugan. Hans hadde vanleg gardsdrift med mjølkekyr. Sistpå hadde han sau. Brorsonen Håvard tok over Nord-Gjuv, medan nok ein brorson, Jan Haugan, tok over Øvre-Haugan.

8) Jan Haugan, anleggsarbeidar og gardbrukar, eigar frå 1987, f 1955 på Haugstad, gm Anne Nordbø Haugan, gardbrukar, f 1957 Nedre Nordbø. Born:

1 Jostein f 1984.

2 Monica f 1987.

Jan Haugan har arbeidd på anlegg over heile Sør-Noreg, mykje på kraftanlegg. Elles er han gardbrukar. På Øvre-Haugan driv dei med sau. Dei har 50 vinterfora dalasau og Suffolk sau.(1994). Tidlegare har Anne Nordbø Haugan vore anleggskokke, og fast landbruksavløysar. (1994) Anne og Jan Haugan bygde ny våning i 1981, og uthus for sau i 1993. Det er gjeve feste til 7 hyttetomter 1966-87.

I 1939 rekna dei 46,2 dekar jordbruksareal, av dette 6 dekar åker: 4 dekar kveite, 0,5 dekar bygg, 0,5 dekar havre, 1 dekar poteter. I 1965 var det 15 dekar. Da var det 18 vinterfora sauer på garden, i 1971 om lag det same.

1985: 26 dekar produktiv skog. Medrekna Nord-Gjuv: 13 dekar dyrka, 31 dekar overflatedyrka, og 808 dekar produktiv skog.

Bruksnamnet er Gjerjordet

uttale: jrjore/jærjore Øvre-Haugan blei delt i to jamstore bruk da dei skifta etter Ola Halvorson i 1806. Ola Haraldson Tho arva Gjerjordet.

1) Ola Haraldson Tho, eigar 1806-65, f 1790 d 1865. Sjå Øvre-To. Ola åtte Gjerjordet så lenge han levde, men ikkje utan kamp. Det blei odelssak mellom arvingane etter Ola H. Haugan. Klagar var Gunleik Halvorson på Nedre-Haugan. Eit møte i forlikskommisjonen førte ikkje fram. I retten gjekk dei ut frå langgodfaren til dei to odelssøkjarane. Gunleik Haugan var sonesons son, medan Ola Tho kravde odelen gjennom bestemora, Aslaug Haraldsdtr. gift til To. Etter lova skulle såleis

Gunleik ha beste odelen, etterdi ein son hadde betre odel enn ei dotter. Gunleik baud 700 rd. i løysingssum for Gjerjordet, utan hell. Ola Tho nekta i retten å ta imot løysingssummen. Formannen, hr. Brangstrup, meinte den innstemna hadde ei trettesjuke som "...formodentlig var opflammet av egennytte...".

Ola bruka ikkje garden sjølv, men forpakta han bort. Frå 1811 ligg føre ein festekontrakt til Gunleik Sigurdson, som truleg bruka Gjerjordet frå 1808. Han måtte ut med ei festeavgift på 30 riksbankdalar for året. Den tilsynelatande urimeleg høge summen skyldast inflasjonen i det krigsramma dansk-norske kongeriket. 1a) Gunleik Sigurdson, brukar 1808-58, f ca. 1777 d 1858 her gIg m Ragnhild Olsdtr. GIIg 1825 m Margit Sørensdtr. Gvåle f 1793. Born i første ekteskap: 1 Ola f 1808. 2 Eilev f 1812, reiste til Kristiansand i 1828. 3 Sigurd f 1814. Han tenestegjorde ved Kristiansand garnison i 1834. 4 Kjetil f 1819 gIg 1844 m Margit Kristiansdtr. Øverbø. GIIg 1852 på Djupedal m Anne Halvorsdtr. Mosebø f på Ruekåsa i Tuddal, fekk Gunleik f 1851, til Amerika. Born i andre ekteskap: 5 Ragnhild f 1826. 6 Ingebjørg f 1830. 7 Søren f 1831 g 1853 m Anne Kjetilsdtr. Rue, fekk Signe f 1854 på Gjerjordet. Dei flytta til Åkre, seinare til Fossjordet,

og reiste til Amerika med fem born i 1859, sjå Fossjordet. Etter at Gunleik var død, ser det ut til at Harald Tho bruka garden. 1b) Harald Olson Tho, brukar ca. 1860-64, f på Øvre-To d 1864. Harald var ugift.

Gjerjordet blei forpakta bort på nytt. 1c) Leif Olson Tjønnekåsa, brukar i 1865 f 1826 i Heddal gm Ingebjørg Kristensdtr. f ca. 1830. Born: 1 Ola f 1854. 2 Tone f 1857. 3 Mari f 1852. Leif forpakta garden for 20 spd i året. Han og huslyden sat her truleg berre kort tid.

Da dei skulle skifte etter Ola Haraldson Tho i 1865, måtte arvingane finne ei ordning med Gjerjordet. Sjå Øvre-To. Takstfolka rådde til å selje, m.a. fordi Gjerjordet var "vanbrugt" av ein bygselmann som nå var død, det var vel Gunleik Sigurdson. Gjerjordet blei taksert til 625 spd. Arvingane var samde om å selje garden så snøgt som råd. Gjerjordet gjekk på auksjon. Det måtte to auksjonsforretningar til. Høgste bod i 1865 var 517 spd. I 1867 fekk Grimar Levorson og Ola Levorson Tho tilslaget for 661 spd. Dei flytta inn på garden.

2) Grimar Levorson Tho, eigar og brukar 1867-1905, f 1836 på To d ...på To? Grimar var ugift, og dreiv Gjerjordet saman med syskena. 2a) Olav Levorson Tho, eigar og brukar i lag med broren, f 1838, dreiv Gjerjordet saman med syskena.

2b) Signe Levorsdtr. Tho, f 1845 på To, bruka Gjerjordet saman med brørne sine (f.t. 1875). I f.t. 1875 budde jamvel Anne Olsdtr. Vestmoen, f 1835, på garden. Ho var budeie, og hadde med seg sonen Jon Jonson, f 1869. I 1905 selde Ola og Grimar Tho garden Gjerjordet til Ola L. Nordbø for kr 4000 og føderåd.

3) Ola Larson Nordbø /Gjerjordet, d.y., eigar 1905-37, gardbrukar og myllar, f 1873 på Nedre-Nordbø d 1944 her gm Ingebjørg Olsdtr. Hykkerud f 1870. Ho var dtr. til Ola og Bergit Hykkerud, og Bergit kom frå Levors-To. Born: 1 Bergit f 1901 gm Torbjørn O. Øverbø, Øvre-Gjuv. 2 Olav f 1903, sjå 4). 3 Lars f 1904, ugift, reiste til Amerika. 4 Øli f 1908 d 1975, voks opp på Gvålsbakk. Anne og Olav Vålsbakk tok ho til seg da ho var lita jente, og Øli gjekk på skule i Nordbygda, og tok namnet Gvålsbakk. 5 Halvor f. ugift, reiste til Amerika. 6 Anne f 1914 d 1980 gm Olav S. Vaale, Prestegarden. Ola Larson selde Gjerjordet sin part i Kovviken i 1909, sjå elles Øvre-Haugan. Ola Larson åtte Nord-Karls-Uppsal 1916-34, sjå der.

Sonen Olav O. Gjerjordet tok over garden i 1937.

4) Olav O. Gjerjordet, eigar 1937-75, gardbrukar, f 1903 d 1984 g 1935 m Signe Hykkerud f 1914. Born: 1 Olav f 1935, ugift snikkar, bustad Oslo. 2 Ingebjørg f 1937 gm Johannes Sisjord, har borna Halvor, Synnøve, Olaug og Øli, bustad Akkerhaugen, Sauherad. 3 Gullik f 1939, sjå 5). 4 Halvor f 1941, snikkar og gardbrukar på Marken gm Halldis Kyrkjerud, sjå Marken. 5 Jon f 1944, bygningssnikkar gm Ragnhild Våle, f 1947 på Øvre Nordbø, hjelpepleiar på Hjartdal alders- og sjukeheim, har borna Torunn, Gun Marit og Anbjørg, bustad Øygardsjordet, Sauland. 6 Torbjørg f 1948 d 1967 gm Knut Dyrland, har borna Tove, Ole og Svanhild, bustad Seljord. 7 Anne f 1954, hjelpepleiar gm Håvard Særsland f 1958, sjå Nordheim gnr. 12.25, har dottera Renate, bustad Notodden.

Da Olav og Signe tok over Gjerjordet, var det gamle hus og lite dyrka på eigedomen. Dei bygde nye uthus i 1936/37, og ny våning i 1944. I 1958 bygde dei enda ein våning. Elles braut dei 30 mål jord som blei dyrka til åker og eng. Signe var med og braut jord, stundevis dreiv ho jamvel i tømmerskogen.

På garden hadde ho mjølkekyr og grisepurker. I 1964 fekk Signe og Olav Gjerjordet diplom og premie frå Landbruksselskapet for "stor dugeik i jordbruket". Dei hadde mjølkekyr til 1976.

Før Olav tok over garden, dreiv han i skogen for andre. Da Signe var jentunge, var ho hjuring og dreiv med stulsstell. Ho var først på Fyribøen, der Hykkerud leigde stule. Elles var ho med som budeie på Sandhaugen og Primhaug. I ungdommen var Signe ute i teneste, på gardar i Heddal og Tinnegrend. Det var lange dagar både ute og inne, - og sist i 1920-åra var månadsløna 30 kroner. Signe har slite med tungarbeid heile si tid, men i pensjonsalderen broderer ho talrike dukar til barn, barnebarn og oldebarn. Olav O. Gjerjordet overgav garden til sonen Gullik. Signe og Olav tok føderåd.

5) Gullik O. Gjerjordet, murar, eigar frå 1975, f 1939 gm Torbjørg Håkegård f 1938 i Finnmark. Born: 1 Håvard f 1962, snikkar gm Tone Frøland, har borna Erlend, Lennart og Vegard, bustad Seljord. 2 Elisabeth f 1963 gm Torbjørn Haugen, sjå garden Sud-Haugen. Dei brukar jordvegen til Gjerjordet frå Haugen. 3 Margaret f 1965 gm Halvor Nordbø, sjå Nordbø. 4 Øyvind f 1967 gm Brit Merete Funner, sjå Øvre Funner. 5 Anne f 1971 gm Stig Prytz, Røros, bustad Nedre Prestegarden (Gvåle), sjå der. 6 Per Vidar f 1973 murar, sambu m Olaug Irene Funner. Gullik O. Gjerjordet dreiv som murar i Alta i 14 år, før han kom heim og tok over gardsdrifta i 1977. Gullik dreiv med foringsdyr ei tid, men har seinare vore murar på heiltid, og driv mykje med natursteinsarbeid. I 1994 bygde han murarverkstad på Gjerjordet.

Torbjørg og Gullik leiger bort jordvegen til dottera og versonen på Haugen.

Samla jordbruksareal i 1939 var 35,3 dekar, av dette 5 dekar åker: 1 dekar kveite, 3 dekar bygg og 1 dekar poteter. I 1965 var det 55 dekar. Da var det 1 hest, 4 kyr, 5 ungdyr og 1 avlspurke på garden, i 1971 om lag det same.

1985: 32 dekar dyrka, 7 dekar overflatedyrka, og 326 dekar produktiv skog.

Bruksnamnet er Nedre-Haugan Uttale: nære-hæugein

Haugan blei delt i to jamstore bruk sist på 1600-talet. Det ser ut til at Ola Haugan, d 1713, bruka den nedste parten så lenge han levde, men dei siste åra bruka han berre halve Nedre-Haugan. Gunleik Olson bruka den andre halvparten.

Det er uvisst om han var son til førnemnde Ola.

1) Gunleik Olson Haugan, brukar ca. 1703-38, f ca. 1670 skifte etter han i 1738 gm Anne Jørgensdtr. f ca. 1666 levde i 1738. Born: 1 Mari f 1700 d 1777 på Sud-To gm Johannes Tho. 2 Torbjørg f 1704 gm Johs. Ambjørndalen. 3 Torkel f 1707, sjå 2). 4 Gunlaug f 1710 d 1726. 5 Anne f 1712 gIg 1734 m Søren Hanson Håtveit, Sud-Håtveit. 6 Aslaug f.år?

Anne og Gunleik var leiglendingar det meste av brukartida. Torjus Bekkhus, Seljord, kjøpte 1 1/2 tn i Haugan frå hr. Leopoldus i 1719. I 1723 åtte Torjus Bekkhus heile Nedre-Haugan. Han selde til brukarane i 1732, for 120 rd. Det var ein låg sum for ein gard på 3 tunner. Sjølv gav Torjus 50 rd. for kjøpet i 1719. Grunnen til til låge taksten er ikkje kjent.

Da dei skifta etter Gunleik Haugan i 1738, var formuen i buet 252 rd., nettoformuen var 184 rd., og buet åtte heile Nedre-Haugan. Garden var skyldsett for 3 tn., og taksert til 150 rd. Arvingane knurra over den låge taksten, og den blei auka til 180 rd.

Denne buskapen var med i skiftet: 9 kyr til 38 rd., 2 teungskviger, 2 vetrungskviger, 1 liten stut, 2 kalvar og 10 sauer.

Blant lausøyren var ein koparkjel til 8 spd, 2 gryter til 1 ort 12 sk. kvar, og denne gardsreiskapen: 2 økser, 1 plog med ristil og 1 navar, dessutan 1 arbeidssele, 1 beksel med munnbit, og 1 kuklave. Ingen køyredoning var med i skiftet. Av sengeklede var der to svarte og kvite "tærningstjeld" og 1 skinnfell, alle til 1 spd for stykket. Dei tok unna heimanfylgje for Aslaug, den yngste og ugifte dottera. Ho skulle ha 7 rd. 3 mark i reide pengar, og desse husdyra: 1 ku til 4 rd., 1 kalv til 3 mark, og 2 sauer. Dessutan 2 tjeld til 1 rd. for kvart. På dette viset fekk ho arv til liks med systrene.

Kona Anne sa ifrå seg sin part i buet. Vergen hennar sa i retten, at "...hun som en aldrig og høibedaged enke, (...) forestiller sig den øvrige levetid at være kort...". Laust og fast blei delt mellom borna, så nær som det ho trong til føderåd, og til ei sømeleg gravferd når tida kom. Ho heldt att 2 kyr og 6 sauer, som borna skulle fø for henne. Sonen Torkel, som tok over Haugan, skulle fø ei ku og yte 1 tn bygg for året, og elles syte for Anne på alle vis. Kvar av døtrene skulle gje henne 1/2 tn bygg for året. Elles skulle to av jentene fø den eine kua for mor si, medan dei hine to skulle fø 3 sauer kvar.

Borna plikta, "... naar det behager Gud at hedenkalde Deris gamle moder, da hendes afskielede lægeme efter landsens skik og leilighed ved sømmelig jordeferd at see bestædiget." Torkel tok over Nedre-Haugan.

2) Torkel Gunleikson Haugan, eigar og brukar 1738-55, f 1707 d 1755 g 1741 m Signe Jonsdtr. d 1798 på Djupedal. Born: 1 Mari f.år ukjent, sjå 3). 2 Gunleik f 1741 d 1761, "drept ved bøsseskud". 3 Anne f 1745 g 1766 m Torkel Halvorson Mæland. 4 Margit f 1748 gm Tov Anundson Mæland. 5 Ola f 1651 d s.å. 6 Torbjørg f 1756, etter faren var død, d 1790 på Djupedal. Ho var ugift, og budde saman med mora.

Torkel skal ha vore stri i ungdommen. "Han ætta frå Omnes". I 1735 fekk han ei bot på 9 rd. etter slagsmål med Pål Halvorson Midtbøen. Torkel døydde ifrå ein flokk med små born. Dei skifta etter han i 1755. Formuen i buet etter han var 289 rd., nettoformuen var 204 rd., og Nedre-Haugan blei taksert som sist, til 180 rd.

Denne buskapen var med i skiftet: 1 blakk hest til 16 rd., 8 kyr til 37 rd. 4 ort, og ei ku som enkja ønskte til "gravgiørdsel", som vederlag for den kua som gjekk med til gravferda til mannen, dessutan 5 kviger, 2 kalvar, 6 sauer og 4 geiter.

Den einaste guten som levde opp, døydde få år etter faren, og såleis fekk den eldste jenta og mannen hennar ta over garden.

3) Mari Torkelsdtr. Haugan, eigar og brukar ca. 1765-70, f.år ukjent truleg d før 1791, trulova 1762 m Ola Arneson Prestegarden. Han døydde før vigselen. G 1765 m Lars Anundson Bekkhus, f 1740? på Gutehus. Born: 1 Margit d 1766, 13 veker gml. 2 Anund f 1767. 3 Torkel f 1769.

Mari og Lars løyste ut medarvingane i 1766, for 589 rd. Dei måtte ta opp pantelån for å klare dette, og blei straks nedsylta i ei gjeld dei aldri makta å innfri.

I 1770 måtte dei selje garden. Kjøpar var Harald Dysjå. Mari og Lars måtte flytte. Dei bruka Nedre-Nordbø for stefaren til Lars i 1770-åra. Om lag 1784 reiste Mari og Lars til Stathelle, Brevik, med dei to borna sine.

Harald Dysjå fekk Nedre-Haugan for 916 rd 3 ort 8 sk. Det var ein svært høg pris. Taksten var 600 rd. Harald opplyste takstmennene om, at han ville ha Nedre-Haugan fordi han alt åtte Øvre-Haugan. Han meinte vidare han hadde ei form for forkjøpsrett av same grunn. Dessutan var han redd han kunne få ein vrang granne!

Året etter fekk to av sønene til Harald Dysjå kvar sin av Haugan-gardane.

Halvor kom til Nedre-Haugan.

4) Halvor Haraldson Dysjå/Haugan, eigar 1772-1806, brukar frå 1764/72-1806, f 1729 på Dysjå d 1806 her gIg 1761 m Bergit Johannesdtr. To-Strand f 1734 d 1767. GIIg 1769 m Ragnhild Sørensdtr. f ca. 1745 d 1806. Born i første ekteskap: 1 Aslaug f 1763 d 1775. 2 Mari f 1764 g 1790 m Halvor Anundson Mæland, til Gjuv. 3 Harald f 1766, sjå 5). Born i andre ekteskap: 4 Bergit f 1770 d 1775. 5 Anne f 1772 d s.å. 6 Søren f 1774 g 1804 m Anne Sørensdtr. Bekkhus, fekk halve Øvre-Haugan i 1807. 7 Anne d.e. f 1776 g 1803 m enkjemann Ola Torkelson Gutehus. 8 Lars f 1779. 9 Ola f 1780. 10 Gunleik f 1783, freista å ta Gjerjordet på odel i 1807, men det førte ikkje fram. Gunleik var klokkar i mange år, til om lag 1840. 11 Halvor f 1786 g 1818 m Helge Eilevsdtr. Solheim, til Nord-Solheim i Tuddal, farsgarden til Helge. Dei dreiv den til dei reiste til Amerika med ein stor barneflokk i 1847. 12 Kristian? f 1788. 13 Anne d.y. f 1794. 14 Hege? uviss. Halvor løyste inn garden for 223 rd. i 1772, men han og huslyden må ha budd på ein av Haugan-gardane sia 1764. Frå 1764 er huslyden registrert u/Haugan i kyrkjebøkene. Dei skifta på Haugan etter Bergit, den første kona, i 1767. Formuen i buet var 148 rd., nettoformuen var 136 rd. Fast eigedom ikkje nemnt. Denne buskapen var med i skiftet: 1 hest til 10 rd., 7 kyr til 32 rd., 3 kviger, 1 stut, 10 sauer, 2 bukkar og 4 geiter.

Bergit let etter seg dette draktsølvet: 6 par lauvspenner, til 7 rd. 2 ort, 1 dusin maljer med lauv til 5 rd., 1 lekkje med nål, 3 kransesøljer med lauv og 2 små takkesøljer. Blant gangkleda etter Bergit kan nemnast 1 stakk i blått klede med raudt liv, 1 raud likeins med blomstra liv, 1 stakk i blå stamet med maljer i livet, og ikkje mindre enn 6 stakkar i svart vadmål med ymse liv, m.a. i plysj med gullband, i raud damask, og 1 striput liv med maljer i. Det var 7 trøyer, i klede, kirs, stamet og vadmål, 1 utsauma kast med kniplingar, eit anna i dreiel, dessutan 9 kvite, utsauma skjorter i lerret, somme broderte på brystet og handlinningane, somme broderte berre på kvarden, (kvalen). Jamvel arbeidsklede var med i skiftet, m.a. serk, skjorte og skaut i strie. Dei skifta etter Halvor Haugan i 1806, det året han døydde. Kona Ragnhild døydde seinare same år.

Harald, den eldste av sønene, tok over Nedre-Haugan.

5) Harald Halvorson Haugan, eigar og brukar 1807- ?, f 1766, skifte etter han i 1811, trulova i Sauland i 1797, g s.å. i Hjartdal m Anne Sørensdtr. Bekkhus, f 1769 d 1841 på Mæland. Anne gIIg 1810 m Ola Høljeson Mæland. Borna til Anne og Harald: 1 Bergit f 1798 d s.å. 2 Søren f 1800 d 1836, sjå 6). 3 Halvor f ca. 1801. 4 Bergit f 1802 d lita. 5 Anne f ca. 1803 g 1828 på Mæland m Ola Halvorson Aslaugberg. Dei fem første borna kom til verda på Dysjå. 6 Bergit f 1807 på Haugan. Borna til Anne og Ola: 7 Harald f 1814 her g på Mæland i 1843 m Ragnhild Torkelsdtr. Flatland, sjå Mæland.

Anne og Harald bruka på Nord-Dysjå i 1798-1807, før dei tok over Nedre-Haugan. Berre den yngste av borna deira kom til verda på Haugan. Harald løyste ut Nedre-Haugan i 1806 for 900 rd. I skiftet etter han i 1811, var taksten på garden 1000 rd. Det ser ut til at Anne og Ola bruka Nedre-Haugan til den eldste av gutane kunne ta over.

5a) Anne Sørensdtr. GIIg m Ola Høljeson, brukar ca. 1807-27. Anne og Ola flytta seinare til Mæland.

Søren Haraldson fekk skøyte på Haugan i 1815 for 350 riksbankdalar. Han tok over garden.

6) Søren Haraldson Haugan, eigar 1815-38, brukar ca. 1827-38, f 1800

på Nord-Dysjå d 1836, gm Margit Olsdtr. f 1808 på Myljom-Berge d 1848 som legdslem på Haugen/Åkre? Born: 1 Harald f 1827 d 1886 i Baksjult gm Ragnhild Kåsastul, til Baksjult. 2 Ola f 1829 d 1873 i Kleiva, gm Anne Knutsdtr. frå Kleivane i Åmotsdal, sjå Kleiva u/Haugan. 3 Anne f 1830 d 1885 i Moldbakken, g 1867 m enkjemann Hølje

Engebretson Solli/Moldbakk d 1870, hadde borna Margit, Liv og Guro. 4 Halvor f 1832, til Moldbakken? 5 Søren d.e. f 1833 d 1858. 6 Margit f 1835 d 1893 i Hytta ved Gjuv g 1861 m Hans J. "Livrud"/Livro, skreiv seg for Kalddal i giftaråret. Sjå Livro. 7 Søren d.y. f 1837 f. etter at faren var død, d 1888, utflytta til Avaldsnes, Rogaland. Margit hadde også 8 Ragnhild f 1839, far Kjetil Gunleikson Gjerjordet. Ragnhild g 1876 m Kristian Bakken, sjå Bakken u/Berge.

Det var skyldsettingsforretning på Nedre-Haugan i 1837. Det er uvisst om dette var etter at Søren var død. Ein lut av garden, løpenr. 67b, skyldsett til 4 setting, blei utskilt som eigen eigedom. Mest truleg er dette den tidlegare plassen Baksjult. Kjøpar av denne luten var Johs. Sørenson. I f.t. 1845 var løpenr. 67 b "en slåtte uden agerland". Eller kan dette ha vore Kovviken? Sjå brukarar, 7).Ê

Søren døydde ifrå ein flokk med små born. I skiftet etter han i 1838, blei garden lagt ut til den eldste sonen Harald, medan kona Margit fekk bruksretten. Ho var eigar i 1842.

6a) Margit Olsdtr. Haugan, eigar 1838-42 eller lenger, brukar frå ca. 1827.

Det er uvisst kor lenge Margit og borna blei verande på garden. Men Harald S. Haugan kom aldri til å løyse inn garden. Han flytta til plassen Baksjult.

Det ser ut til at minst to av borna blei bortsett. Det er dagsett eit brev i Prestegarden den 28 juli 1843. Der skriv sokneprest Finkenhagen: " Velbårne Hr. Sorenskriver Nielsen, Bjørge. Husmand Jon Tovsen Hyfsup av Hjartdal Hovedsogn kom til mig i dette øieblikk og bar på sine arme pigebarnet Margit Sørendatter Haugene, bedækket med pjalt som nåede barnet til knæerne, og lod arme, skuldre og bryst være aldeles ubedækkede, ei heller havde barnet noget på fødderne og hovedet, og forklarede at Kittil Olsen Rue av Deres velbårenhed qua overformynder havde modtaget 150 spd. for at skaffe barnet og et andet af Søren Haugenes efterladte børn tilstrækkelig livsophold og klæder. Da jeg er aldeles uvidende om nu alt dette forholder sig således, men finder Kittil Rues fremgangsmåde aldeles uforsvarlig, så tillader jeg mig ærbødigst at forespørge mig hos Deres velbårenhed om ovennævnte relation medfører sandhed, og om det ikke på grund af det passerede kunde overdrages fattigforsørgelsen i Hjartdal, at erholde sig børnene udleverede, samt deres fædrenearv tildeelt, for at dens omsorg for at børnene ei lide nogen vilkårlig behandling, og blive tilsedde og med renholdelse, (thi den ovennævnte lille pige var besat med skurv i hovedet) - og nyde en kristelig opdragelse. - Det er i sandhed rædsomt at tænke sig, at faderløse børn skulle være udsatte for sådan medfar og behandlingsmåde i et land, som skal kaldes kristeligt.

Jeg forventer således tillidsfuld, at Deres velb. drager omsorg for at mine ovenfor udtalte ønsker til børnenes vel kunne blive realiserede." Vi veit ikkje om prestens harmdirrande brev blei til hjelp for vesle Margit. Ho levde i alle fall opp, og fekk sin eigen huslyd ikkje langt unna barndomsheimen. Sjå Hytta u/Haugeberg. For overformyndaren, Kjetil Rue, fekk denne hendinga liten verknad. To år seinare var han den eine av to representantar i Hjartdal

fattigkommisjon.

7) Eigarar ca. 1842-56. Det er opplyst i 1848 at "den førre eigaren har dratt til Amerika.", etter gjeld og sal av stulsområdet Kovviken. Det er uvisst kven eigaren var.

Kovviken blei formelt utskilt frå Nedre-Haugan i 1892. Desse kan ha bruka garden:

7a) Bergit Johannesdtr. Haugan f 1821 g 1850 på Haugan m kyrkjesongar Halvor Ånundson Øygarden, f 1825 i Vinje d før 1862. Born: 1 Aslaug f 1852. 2 Ånund f 1854. 3 Johannes f 1855. 4 Halvor f 1858. I 1862 var Bergit enkje. Da er ho og dei fire borna registrerte i utflyttingslistene til Amerika.

Denne huslyden budde på Nedre-Haugan ei tid:

7b) Halvor Kjetilson Rue gm Helge Olsdtr. Born f på Haugan: 1 Kjetil f 1856. 2 Ola f 1858.

Sjå Rue. Seinast i 1858 var det nye folk på Nedre-Haugan.

8) Ola Olson Øien, eigar og brukar ca. 1856-64, f 1831 på Øyen i Sauland g 1857 m Ingebjørg Halvorsdtr. Lofthus f 1822/32 på Øvre Lofthus d 1918 på Øyen. Dei tri eldste borna kom til verda på Haugan: 1 Anne f 1860 gm Ola N. Skårnes, Skårnes-Haugen. 2 Ola f 1858 gm Aslaug Halvorsdtr. To-Kasin, til Øyen. 3 Margit f 1863 gm Jon H. Lonar, Sud-Lonar. 4 Ingebjørg f 1866 på Øyen gm Nils O. Hytta, Slåkestad, Sauland. 5 Halvor f 1868, til Nord-Øyen. 6 Helga f 1871 d 1935 ugift. Ho hadde huspost hjå Ola Hytta, Mosebø, og hjå doktor Hytta. Ho stelte også for brorborna på Nord-Øyen. 7 Hans f 1877 gm Anne Leirlid. Hans blei landhandlar på "Huset" i Hjartdal, og kjøpte seinare garden Øvre Haugan i Morgedal.

Ola Olson var odelsgut på Øyen. Han sat med Haugan til han fekk skøyte på farsgarden, i 1864, og flytta da attende til Øyen med huslyden sin. Seinare kalla han seg for Øi-Haugen.

9) Hans O. Øien, eigar og brukar 1864-71, f 1837 på Øyen i Sauland d 1871 her g 1865 m Margit Olsdtr. Hauge-Mæland? f 1848 d 1874. Born:

1 Margit f 1866 gm Ola Tovson Berge, Myljom-Berge. 2 Ingebjørg f 1865 d s.å. 3 Ola f 1868 d 1891, ugift, voks opp hjå farbroren på Øyen, sjå 9a). 4 Hans f 1871 d s.å. Dei skifta etter både Margit og Hans i 1874. Nedre-Haugan blei utlagt sonen Ola. Etter at Hans og Margit døydde så tidleg, kom Ola til Øyen. Øyenfolka bruka Haugan. Dei var på Haugan og onna og treskte kvart år. Ein fekk "...so heskeleg med bygg der - og Haug`ænbyggjet va` svært te` melt-øl". H.H.S: "Jon O. Berge som hadde treskeverk og for rundt på gardane og trekste under krigen, sa at det var ingen stad der han trekste som dei hadde så mykje korn som på Nære-Haug`æn."

9a) Ola Hanson Haugan, eigar 1874-91, f 1868 d 1891, ugift.

Ola hadde forpaktar til å drive garden for seg. Ei tid var det Ola Signeson frå Øverbø-Haugen som bruka garden for han. Medan Ola var forpaktar, så brann uthusa på Nedre Haugan med heile buskapen. Ei tenestejente hadde gjenge ifrå eit talglys. Det skal ha vore 8 kyr og kalvar som gjekk med i brannen. Gunleik Hykkerud f 1879 i Uksedalen, hugsa brannen godt. "Eg og bror min var nord på bakken og

såg da dei ha gjort ei stor grav sud på Bratland og begrov dem der." Da Ola Haugan døydde utan livsarvingar i 1891, tok systera Margit over garden.

Øyenfolka leigde ut husa. (Til Saulendingar?)

9b) Halvor Nilson, budde på Haugan i 1870-åra, f 1848, tømmerkøyrar og skogsarbeidar, gm Tone Jonsdtr. f 1845. Born: 1 Nils f 1869. 2 Tone f 1870. 3 Margit f 1873. 4 Ragnhild f 1876 her d s.å.

I f.t. 1875 var Kristian Gunleikson, f 1836, leigebuar på garden, likeins vegarbeidar Leif Knutson f 1850.

Det budde ikkje folk på Nedre-Haugan i 1891. Da Margit arva Nedre-Haugan etter broren i 1892, selde ho og mannen straks til Ola Sørenson Berge. Ved same høvet blei Kovviken, gnr. 30.4 og 5, fråskilt Nedre-Haugan. Området er ikkje løyst inn att. Sjå u/stulsområde.

Ola Berge flytta inn på Nedre-Haugan.

10) Ola Sørenson Berge/Haugan, eigar og brukar 1892-1914, f 1844 på Dale i Flatdal d 1918 g 1868 m Anne Olsdtr. Århus f 1840 d 1915. Born: 1 Helga f 1868 på Nord-Åbø gm Halvor Jonson Opsal, sjå Nord-Oppsal. 2 Ola f 1871 på Høgetveit, sjå 11). 3 Anne f 1873 på Ormaskjer gm Halvor Vaale, Sud-Gvåle. Dei reiste til Amerika. Anne var skreddar. 4 Aslaug f 1875 på Ormaskjer gm Jon Langåsdalen, frå Nord-Haugeberg. Dei forpakta Nord-Berge i 1881-92. 5 Guro f 1878 på Ormaskjer d 1918 gm Tor O. Djupedal, Baksjult. 6 Søren f 1881 på Berge, sjå 12). 7 Harald f 1883 på Berge. Han reiste til Amerika, gm ei svensk dame i Am. Som det går fram av fødestaden til ungane, flytta familien fleire gonger. Ola Sørenson var lærar, m.a. var han tilsett i Bondal skulekrins ei tid. Da gjekk han på ski over fjellet og heldt skule. Ola og Anne budde ei tid på Ormaskjer, bruka Søndre Særsland ei tid, og forpakta Nord-Berge 1881-92. Han skreiv seg for Berge da han kjøpte Haugan. Foreldra, Søren Olson frå Hjartdal og Hege Haraldsdtr. frå Flatdal, flytta også mykje. Faren skreiv seg oftast for Søren Ormaskjer. Ola var nytta av mange sambygdingar til å skrive skøyte o.a. formelle skriv. Ola O. Haugan fekk skøyte frå mora og syskena i 1914. Anne fekk føderåd på garden.

11) Ola O. Haugan, eigar og brukar 1914-26, f 1871 d 1925 ugift.

I 1926 fekk broren Søren skifteskøyte på garden.

12) Søren O. Haugan, eigar og brukar 1925-49, f 1881 på Berge, kom til Haugan frå Nord-Øverbø, d 1968 gm Anne Kaasa f 1881 d 1956. Born: 1 Anne f 1909 gm John Hykkerud, til Hykkerud. 2 Olav f 1911 gm Mary Vinje, Bamble, born Audhild og Kato Sturle. Olav var snikkar og arbeidsformann i Porsgrunn, bustad Porsgrunn. 3 Anlaug f 1913 gm Olav Bergrud, sjå Bergrud. 4 Helga f 1916 gm Olav Øverbø, har borna Torbjørn og Oddvar, bustad Notodden. 5 Harald f 1918, sjå 13). 6 Halvor f 1921 snikkar, gm Åse, har borna Torunn, Morten og Ole Gunnar, bustad Porsgrunn. 7 Johannes f 1924 d 1975. Han var ugift, dreiv som anleggsarbeidar og forskalingssnikkar, og budde på Haugan. 8 Gunleik f 1926 snikkar og gardbrukar på Forberg i Bø gIg m Mari Forberg, død. GIIg m Astrid. Born i første ekteskap: Halvor og Anne. H.H.S.: "Søren O. Haugan var ein kar som merkte seg ut. Han var både bygningssnekker og snekker på anna vis. Ei tid dreiv han fossesaga i Kvernhusdalen. Søren var ein uvanleg sprek kar. I ungdomen kunne han springe lange stykke utan å bli andpusten. Ein gong sprang han frå Brunkeberg og til Hjartdal i ein strekk. Grinder og le brydde han seg sjeldan med å late opp, han berre spratt over. Og da han dreiv i Kvernhusdalen, er det sagt at han hoppa over sagbladet med det var i drift i staden for å gå rundt, om det var noko han måtte gjera på andre sida. Ein gong dukka han etter øksa si som han miste i sagdammen. Søren kom tidleg med i pinserørsla. Han var kjend for sine sterkt engasjerte taler. Alltid i kvardagslege vendingar, og alltid var han trufast mot sin Hjartdalsdialekt." Det var sjeldan han ikkje kom på møte, sjølv om han hadde dagen full med tungarbeid. Han var ofte på vitjing hjå sjuke og gamle, og var innom nær på kvar heim i bygda.

Sonen Harald tok over garden i 1949.

13) Harald S. Haugan, gardbrukar, eigar 1949-74, f 1918 d 1986 g 1943 m e. Marie Aamot, gardbrukar, f 1921 på Dale i Flatdal. Marie gIg 1940 m Ola T. Djupedal, f 1908 d 1941. Sjå Nord-Djupedal. Det første ekteskapet var barnlaust. Borna med Harald: 1 Sverre f 1945, sjå 14). 2 Esther f 1947, saksbehandlar i Seljord kommune, dtr. Hildebjørg f 1969, sivilagronom, bustad Seljord. 3 Eivind f 1951 maskinentreprenør i Hjartdal gm Anne Åbø, har sonen Odd Harald f 1979, sjå Steinsbakk. Marie Haugan var først gardbrukarkone på Nord-Djupedal. Ho blei enkje etter kort tid og gift på nytt. Marie og Harald Haugan blei verande på Nord-Djupedal til 1944. Da overdrog Marie den garden til verbroren Halvor T. Djupedal. Marie og Harald kjøpte bustadhuset Vestigard,

Djupedalsgrenda, og budde der til dei flytta inn på Haugan i 1949. Marie Haugan har vore formann i Hjartdal vevstugu, eit tiltak der vevar til vanleg bruk er sett opp i den gamle skulen i Kyrkjebygda. Sonen Sverre tok over garden i 1974. Marie og Harald S. Haugan tok føderåd.

14) Sverre Haugan, gardbrukar og landbruksvikar, eigar frå 1974, f 1945 gm Aslaug Åbø, gardbrukar, f 1951 på Myljom-Åbø. Born: 1 Anne Marie f 1973, (stud. 1994). 2 Olav f 1976 (stud. 1994). 3 Halvor f 1989. Sverre Haugan er dagleg leiar for Avløysarlaget i Hjartdal. Han har vore formann i landbruksnemnda, d.e. Hovudutvalet for landbruk, næring og miljø, og formann i Kristeleg folkeparti i Hjartdal frå 1988. (1994) Aslaug Haugan var tidlegare sentralborddame i Televerket. Aslaug og Sverre Haugan dreiv med mjølkekyr 1976-94, og starta så med sau. I 1939 rekna dei 58,3 dekar dyrka mark, av dette 15,8 dekar åker: 6 dekar kveite, 4 dekar bygg, 3 dekar havre, 2,3 dekar poteter, og 0,5 dekar til anna. I 1965 var det 47 dekar. Da var det 3 kyr, 5 ungdyr, 12 sauer, 2 grisar og 13 fjørfe på garden. 1971 ikkje nemnt. 1985: 17 dekar dyrka, 20 dekar overflatedyrka, og 496 dekar produktiv skog.

Bruksnamnet er Baksjult Bakskjult blei eigen eigedom i 1915. Da blei den utskilt frå Nedre-Haugan, og fekk om lag 1/8 part av jordvegen.

Eigedomstilhøva frå gamal tid er uklåre. I 1793 gjorde mannen på Øvre-Åkre makeskifte med mannen på Gjuv med Fossjordet. Da blei Bjørkåker u/Gjuv lagt til Åkre, medan "jordstøkket" Baksjult blei lagt til Gjuv. Båe stykka var verdsett til 40 rd. Sjå Åkre. Det er uvisst når Baksjult blei lagt til Åkre, som ligg på hi side av åa. Grensa i åa er eldgamal.

Bakskjult er gamal plass. Den var bustad seinast frå 1760-talet. Det ser ut til at Bakskjult var utan folk i lange periodar etter den tid, truleg bruka til beite o.a frå garden. Bakskjult var vanleg husmannsplass frå 1830-talet, og underbruk til Nedre-Haugan frå 1890?-åra.

1) Ola Jonson gm Kari Eriksdtr. Åkre, f 1723 på Øyen i Sauland. Born: 1 Tore dtr.? f 1761 i Baksjult. 2 Gunlaug f 1764 s.st. I 1828 fekk Halvor Haraldson feste på "...adskillige stykker jord" u/Nedre-Haugan. Dette var truleg m.a. Bakskjult, som Søren Haugan gav broren til leveveg for seg og huslyden.

2) Halvor Haraldson Haugan, hadde festekontrakt 1828-43, var yngre bror til Søren Haugan. Det er uvisst om Halvor bruka plassen. Halvor "blir borte" i kjeldene. Festet blei sletta i 1843, på den tida der kom ny eigar til Nedre-Haugan.

Det var skyldsettingsforretning på Nedre-Haugan i 1837. Da blei 4 setting eller 1/9 av garden fråskilt. Denne luten fekk løpenr. 67 b, og blei selt til Johannes Sørenson.

3) Johannes Sørenson, eigar 1837-42 eller seinare?

Johannes har bruka eigedomen til slåtte. I matrikkelutskriftene frå 1845 var Baksjult "En slaatte uden Agerland", og der budde ingen. Harald, odelsguten til Nedre-Haugan, busette seg på Bakskjult.

4) Harald S. Haugan, brukar 1856-86, f 1827 på Nedre-Haugan d 1886 her g 1850 m Ragnhild Høljesdtr. Kåsastul f 1828 i Kåsastul, Tveiten. Born: 1 Søren f 1849. 2 Hølje f 1853. 3 Margit f 1857 her. 4 Halvor f 1860. 5 Harald f 1864. 6 Anne f 1867. 7 Ola f 1870.

Harald var odelsgut til Haugan. Men far til Harald døydde ifrå kona si og ein flokk små born. Dei blei verande på Nedre-Haugan ei tid, men det gjekk visst ut med dei. Harald kom til Baksjult. Han fekk aldri løyst inn att farsgarden.

Harald fekk feste på Baksjult i 1856 av den nye eigaren på Haugan, Ola O. Øyen. Festet galdt Baksjult, "... på den nedre kant av veien samt slåttestulen Vasdal på Breivasstronda". Vasdal låg litt opp for Bergstul. Det er uvisst kor Ragnhild og Harald budde før dei kom til Baksjult. Harald tente på Berge i giftaråret.

Ragnhild og den yngste av sønene bruka Baksjult i 1891. I f.t. 1875 var Harald medeigar i Baksjult, saman med Jakob H. Berge og Torkel J. Lofthus. Dei åtte kvar sin lut av Baksjult, og fødde kvar sine dyr der.

Seinare må Baksjult ha blitt kjøpt att av eigaren på Nedre-Haugan. I 1915 fekk Tor O. Djupedal skøyte på "Bakskjurt" gnr. 30.7.

5) Tor O. Djupedal, eigar og brukar 1915-60, f 1879 på Nord-Djupedal d 1968 gm Guro Haugan f 1879 på Ormaskjer d i barsel jula 1918 i Baksjult. Born: 1 Ingebjørg f 1906 d 1975 gm Kjetil O. Øverbø, Uppistugu. 2 Ola f 1908 d 1941 gm Marie Aamot, sjå Nord-Djupedal. 3

Halvor f 1911 gIg m Helga Bergstul. GIIg m Ågot Samuelsen, til Nord-Djupedal. 4 Johannes f 1914, sjå 6). 5 Harald f 1916 gm Gunvor Guldbekk, Seljordsheia, til Sopanstad. Det var Tor som rydda og bygde Baksjult. Da han kjøpte eigedommen i 1915, sto berre ein stall, og der var eit mål åker. Tor kjøpte stova i Tømmeråsdokka av Andres Øverbø, og bygde uthus, eldhus og loft.

Vyrket til loftet fekk han frå nybrotet Vesle Kåsåbrotet tidleg i 1940-åra. Til saman dyrka Tor Djupedal om lag 20 mål på Baksjult, - alt med handkraft. Hakke, spade og spett var reiskapen han hadde å hjelpe seg med. Storemyr ovanfor husa var det siste han braut, i 1957. Da var Tor ein gamal mann.

Der prøva han med traktor, men det var for blautt. Sonesonen Olav hugser han fekk 5 kroner per meter av bestefar for å grøfte på Storemyr.

Tor Djupedal Baksjult var ein slitar heile livet. Da Tor blei enkjemann, var borna frå to til 12 år gamle. Men Tor tok ein dag om senn, og det ordna seg. "Jau, det var nok trangt. Ein gong da eg lura som verst på ein utveg, var det som noko sa meg: Bruk det vesle du har". Da hadde Tor ein einsleg sau i stallen.

Denne tok han med og selde til Olav Skaarnes, handelsmannen. Dinest "gleid det i veg" så han slapp dra frå ungane og ut på arbeid. Seinare fekk han arbeid i forretninga til Mosebø på Fossheim, og han var og i forretninga hjå Slaattun på Omnesfoss i Sauland ei tid. Dit sykla han på dagen, og dreiv Baksjult attåt. Seinare var han ekspeditør på Hjartdal handelslag i mange år.

Tor O. Djupedal var og kommunal kontrollør og oppmålar for nydyrking som det var mykje av i trettiåra. I 1960 tok sonen Johannes over Bakskjult.

6) Johannes T. Djupedal, gardbrukar, eigar 1960-87, f 1914 d 1986 her gm Torhild Guldbekk, f 1908 på Seldjordsheia d 1988. Ekteskapet var barnlaust.

Torhild og Johannes hadde vanleg gardsdrift på Baksjult, sistpå dreiv dei berre med sau. Johannes hadde gardssag og E-verk drivne med vasskraft frå Vesleå. Sjå u/andre herlegdomar. I 1988 var det heimelsovergang til fleire, som arvingar etter Torhild og Johs. Djupedal. Dei gav skøyte på Bakskjult til Olav Djupedal, som var Johannes sin brorson, og Torhild sin systerson.

7) Olav Djupedal, eigar frå 1988, f 1947 på Sopanstad, arb. i Hjartdal kommune gm Aslaug Rue, f 1953 på Rue, hjelpepleiar på Hjartdal alders- og sjukeheim, Sauland. Born: 1 Merete f 1973, hjelpepleiar på Notodden, bustad Heddal. 2 Gry f 1976, bustad Baksjult, under utdanning (1994.)

Olav Djupedal er handverkar og fagarbeidar. Familien flytta frå Krogstadeleva, der dei budde frå 1980, og til Baksjult i 1991. Aslaug og Olav Djupedal bygde ny våning i 1994. Dei leiger bort jordvegen til grannen, Helga og Jon Særsland, Fossjordet. Samla jordbruksareal i 1939 var 31,7 dekar, av dette 1,2 dekar åker: 1 dekar bygg og 0,2 dekar poteter.

Ikkje nemnt 1965/71. 1985: 4 dekar dyrka, 6 dekar overflatedyrka, og 146 dekar produktiv skog.

Kleiven var plass under Øvre-Haugan frå 1850-åra og ein snau mannsalder frametter. Truleg fekk plassen namnet sitt etter fødestaden til kona Anne.

På same tid budde der folk i Kleiva u/Øverbø. Dei låg i nokonlunde same området, og kan ha vore nemnde i saman. Da sa dei "Kleiven`". Sjå Øverbø.

Kleiva låg i lia rett ovanfor Baksjult. Nå er berre tuftene att etter denne buplassen. Kleiva blei bruka til slåtte og hamn i mellomkrigstida.

1) Ola Sørenson Haugan, brukar 1859-70-åra, f 1829 på Nedre-Haugan d 1873 g 1859 m Anne Knutsdtr. frå Kleiven` i Åmotsdal f 1835 d i Baksjult. Born: 1 Søren f 1859 d 1899 i USA. Søren emigrerte frå Seljord til USA i 1884, nemnde seg da "arbeidar". Søren O. "Cleven" g 1886 m Anne Tarjeisdtr. Lofthus f 1865 i Høydalsmo. Dei fekk 6 born. Tvillingane 2 Halvor f 1863 d 1885 av difteri på Svålåstugu, ugift, og 3 Margit f 1863 gm Jon Haugen, sjå Bakken. Tvillingane 4 Knut f 1872, skal ha reist til Amerika, og 5 Ingebjørg f 1872, reiste til Amerika i 1898, gm Gullik T. Haraldson f 1877, frå Hjartdal el. Seljord? Dei fekk dtr. Caroline.

Anne Knutsdtr. flytte ned til Baksjult på sine gamle dagar. Familien var i Tømmeråsdokka i 1859. Ola og Anne flytta visstnok til Seljord ei tid, men kom attende til Kleiva. Anne og borna var truleg dei siste i Kleiva.

Nå ligg Kleiven til Øverbø.

Armodshaugen ligg ned mot Gjerå, men på bortsida av åa frå Haugan. Den var bustad seinast frå om lag 1760. Etter garddelinga på Øvre-Haugan i 1807, kom Armodshaugen under Gjerjordet. Den gamle bygdevegen kom forbi Armodshaugen. I Armodshaugen hadde dei øl for sal. Det ser ut til at plassen Hesteberget i nærleiken tok over ølsalet utpå 1800-talet. Torbjørg Haugan budde i Armodshaugen.

1) Torbjørg Olsdtr. Haugan, f ca. 1700 levde i 1771 g 1726 m enkjemannen på Øvre-Haugan, Kristian Larson Lind d 1757 på Haugan. Lars Kristianson, sonen til Torbjørg, sat med garden til 1761. Det er rimeleg å tru at ho fekk bu på garden så lenge han styrde. Men frå 1762 var der nye folk. Sjå Øvre-Haugan, u/4. I samband med innløysinga av garden er det opplyst, at Torbjørg fekk Armodshaugen i skiftet etter mannen. Den var taksert til 8 rd., og den nye eigaren kunne ikkje "... uddrive hende fra den af hende beboende ...Plads", grunna hennar "fattige Omstændigheder". Somme har meint at Ambra Larsdotter Lind har budd i Armodshaugen.

Dette kan vere ei samanblanding med Torbjørg, som var versystera til Ambra.

Armodshaugen er ikkje nemnt i kyrkjebøkene eller i andre offisielle kjelder.

Ei som heitte Ragnhild skal ha budd i Armodshaugen. Sigrid Andresdotter skal og ha budd der. Det kan sjå ut som det er det same mennesket, som den munnlege tradisjonen har gjeve ulike namn. Kona i Armodshaugen kunne spå veret i vetterbrauti, d.e. Mjølkevegen. "Sigrid Andresdotter budde paa ein ørrliten plass under Gjerjor heiter Armodshaugen. Ho hadde slik merke på vetterbrauti. Ho laag uppaa Bøysingsteinen uppi Dyssjaamarki, i 3 nættar, 3 vikur fyri krossmess.

De var daa de sætte, sa ho, og daa kunde ho segja noko lite visst kva tid kvar snjokletten kom um hausten. So var de ein haust ho hadde kyri si paa støylen Tøynbrække under Nord-Berge, og 14 dagar fyri krossmess, so mykje dei hadde flutt av langheidi til hauststøylen, so var de ein rettig fin solskinsdag ho kom og vilde hente kyri si. Dei hadde henne til læ aat. "Haatt e` du fe et dustetraag, at du vi` hente heim kjyri di naa dæ e` saa fint ," sa dei. "Ja, de gjor bære de følde ette, de ou," sa ˜. Men andre dagen var snjøren so stor at han slødde i meisane, fortalde Aslaug Aasen."

Det er mest den same soga om Ragnhild Armodshaugen, men Ragnhild selde øl, og "so hadde ho ein ljosstubb og ei salmebok". Jfr. Ambra Lind i "Gamle sagn om hjartdølerne." Både ho og mange andre fekk mykje i prestegarden av presten. "Dæm fødde alle fatigfaalk dær, men saa fødde dæm naa ou paa ufeiune." (Ei "ufeie" sa dei om folk som var mindre bra.)

Sjå Rue.

Skibdal eller Skipdal Skibdal låg ned for Nedre-Haugan, i delet med Luten. Området blei selt til Bergrud i 1949.

Skibdal skal ha vore plass under Nedre-Haugan. Plassen er også registrert under Haugen, sjå der. Det er ikkje noko å finne om folka som budde i denne plassen.

Bruksnamnet er Bergrud Denne eigedomen kom til i 1940, da Olav O. Gjerjordet skilde ut tomta Bergrud gnr. 30.9 frå Gjerjordet, og selde til verbroren Olav G. Hykkerud. Olav G. Hykkerud tok seinare namnet Bergrud.

1) Olav G. Hykkerud/Bergrud, eigar frå 1940, snikkar, tømrar m.m. f 1910 på Hykkerud g 1936 m Anlaug Haugan f 1913 på Nordre Øverbø, voks opp på Haugan, d 1976. Born: 1 Olaf f 1933 gm Hanna Nygård f 1932, har borna Marianne, Solveig, Eva, David og Levi, bustad Lena, Toten. Olaf har arbeidd som murar, lastebilsjåfør og fiskehandlar, og er menighetsforstandar i Pinserørsla. 2 Annie Thora f 1938 gm lærar John Treldal, bustad Skien. Annie Thora driv med porselensmålning. 3 Anne

Bjørg f 1940, postopnar i Nersnes, gIg m Håkon Pettersen d 1980, frå Sigerfjord, Nordland. GIIg m Bruno Hansrud, Roverud, Kongsvinger. Born i første ekteskap: Oddmund, Arvid og Inger Anita, bustad Åros i Røyken. Det andre ekteskapet er barnlaust. 4 Gunleik f 1942, musikklærar, seinare spesialpedagog, gm Ellinor Margareth Hansen, har dottera Elisabeth, bustad Oslo.

Olav og huslyden tok namnet Bergrud da dei flytta til eigedommen med same namn. Olav var heime på Hykkerud til han var vaksen, og dreiv med gardsbruk og stulsdrift. Faren dreiv som murar og tømrar, og Olav lærte seg tømre. Ein vinter gjekk han på snikkarskule i Hjartdal. Olav H. Aakre var lærar. Olav arbeidde først på Sud-Bø i Åmotsdal, og bygde etter kvart både fjøs, uthus og stovebygningar i Hjartdal, Sauland og Tuddal. Så kom han med som tunnellarbeidar under Hjartdølautbygginga, og blei tunnellbas. Seinare har han vore snikkar og forskalingssnikkar hjå Astrup/Aubert og Furuholmen, arbeidde 15 år i Oslo, og elles rundt på Austlandet. Olav Bergrud var m.a. med og bygde den nye bakken i

Holmenkollen. Han pendla mellom arbeidsplassen og Hjartdal i 12 år, og budde dei tre siste arbeidsåra i Oslo i lag med kona si. Olav og Anlaug budde i andre høgda på Nedre Haugan dei første åra dei var gifte. Dei fekk kjøpe tomt frå Gjerjordet og Nedre Haugan, og i 1940 begynte Ola å tømre på stova. Han fekk kjøpe det gamle fjøset på Fossjordet, og flytte det til Bergrud. I alle år seinare arbeidde han på

Bergrud ved sia av anna arbeid. Han rudde og braut åker, grov 80 m vassledning og la inn vatn, alt med handkraft. Anlaug strikka kufter som ho selde, - meir enn 100 stykke. Elles strikka og sauma ho mest alt familien trong av klede.

Ei oppsummering av eit langt arbeidsliv syner berre ein flik av korleis livet var, og ikkje korleis det kjendest. Olav Bergrud har skrive si eiga livserindring, og tankar han gjorde seg. På grunn av at soga hans gir eit allment tidsbilete av levekåra, tar vi med nokre utsnitt frå mellomkrigstida.

Da Olav var 12 år hadde familien stulsstell på Lekkjenuten, i saman med Håtveit N. Søstera Margit og Gunvor Håtveit var stulesjenter, og Olav var hjuring. "Som betaling for sumaren skulde eg have av Olav Håtveit et nytt skopar og stoff til ei bukse. Eg måtte gå på tresko hele sommeren. Fjorten dager føre krossmess kom Far med skoene som eg skulde ha. Det var K. Hovdejord som ha gjort dei. Eg syntes det var veldig gildt å få så svere sko, og så sleppe å gå på tresko mere. Eg smurde skoene opp med fett om kvelden og satte dei ved siden av peisen så det skulde trekke ekstra godt inni. Vi yste melken om kvelden, og satte mysu til å koke opp om natta, for da fikk vi tidligere prim dagen etterpå. Ja, kjelen var nokså full og den har begynt å koke om natten. For mye varme under kjelen har gjort det så at den har kokt over, og da sommestunder sprutet den hete mysen over skoene mine. Da vi stod opp om morgenen var skoene omtrent som flatbrød. Dei var helt ferdige. Det blev vel gråt av samtlige, men det var jo ingen mon for skoene. Det var ikkje å sende bud etter et nytt par i den tiden, så det var bare å ta treskorne fatt, og gå videre på dem til høsten.-

Den siste delen av tiden på fjellet var verst. Kretura var så ille til å fly, så en blev veldig lei og sliten mang en gang. En var veldig glad når krossmess kom."

På ettervinteren i 1929 var det ikkje arbeid å få i bygda. "Far skrev til meg fra Rjukan, og sa att kanskje der kunne vere en jobb. Eg reiste dit.- Eg spurde etter jobb dag etter dag. Men ingen hadde bruk for meg. Eg var selvfølgelig for ung også." Olav fekk til slutt arbeid på garden Bjørtuft i Miland, og blei verande til over sommaren. Om hausten dreiv han og bror John med tømmerakkord for den same gardbrukaren. Dei skulle lutdrive tømmeret, og det var brattlendt, tungdriven fjellskog. "Det viste seg at vi ikkje fikk solt en eneste stokk dette året. Så hadde vi ikkje andet å gjøre enn å hugge det opp til favneved og selge den til byen. Det var liten pris på veden, så vi blev ikkje rike etter alt dette strevet." Om hausten fekk dei arbeid i Hjartdal. Det var åkerbrot, vedhogst og tømmerhogst, og reparasjonsarbeid. "Det var ikkje så stor betaling, men en kunne ikkje vere så fordringsfull i den tiden. - Vi gikk ofte vinteren med skrekk i møte da det var lite arbeid." Vinteren -37 arbeidde Olav på Tuddalsdalen, for Mattis Kleppen. Han reparerte hytter og stallar for skogsarbeidarane. "Eg var alene med dette, og hadde kr. 6, - for dagen. Eg syntes det var god betaling. Men så kom det en vinter igjen, med lite arbeid. Men eg hadde arbeid nesten hele vinteren. - Det var ikkje så greit å få opp hus ved siden av å holde oppe familien. Men det gikk over all forventning. Eg søkte om et lån på kr. 1500, men det blev avslått. Alt det vi lånte var kr. 100 av Olav Haugan."

Etter at Olav Bergrud blei pensjonist, har han hatt verkstad heime. Verkstaden blei sett opp om lag 1950, og i fleire år produserte han dører, vindauge og tropper, som han leverte til Skien, Notodden o.a. På sine eldre dagar laga han kubbestolar. Olav Bergrud har vore ivrig med i pinserørsla i Hjartdal. Han har m.a. vore eldstebror, og vore med og bygd menighetshuset i bygda. Dessutan har han laga eit historisk oversyn over pinserørsla i Hjartdal, " Menigheten Betel Hjartdal gjennom 80 år." Olav Bergrud har vore sju-åtte turar til Israel.

I 1949 kjøpte Olav Bergrud innåt Skipdal, gnr. 30.10, som blei utskilt frå Nedre-Haugan.

Haugstad er bustadhus, utskilt frå Øvre Haugan i 1957, da Hans Haugan selde 2 mål til broren John Haugan.

1) John Haugan, eigar 1957-83, f 1925 på Øvre-Haugan d 1983, var anleggsarbeidar, seinare fabrikkarbeidar på Notodden gm Bjørg Edith Haugen, eigar frå 1983, f 1931 i Skafså, hjelpepleiar på Notodden. Born: 1 Inger f 1954, hjelpepleiar gm Lorenz Kristensen, Ålesund, har borna Cesilie og Charlotte, bustad Emblem, Ålesund. 2 Jan f 1955 gm Anne Nordbø, tok over garden Øvre-Haugan i 1987, sjå der. 3 Bjørn f 1957 yrkessjåfør, skilt frå May Britt Kåsa, Notodden, har borna Lennart og Lene, bustad Kongsberg. 4 Heidi Åse f 1965, kontorfullmektig gm Idar Weiseth, Bø, bustad Oslo.

Rue ytte berre kongsskatt, 1 skinn, av dei gamle skinnskattane i 1585/86. Rue skatta for ein halvgard i 1593, og veksla mellom halvgards- og øydegards skyld på 1600-talet. I 1647 var landskylda 3 tn. korn.

Da heitte det, at "Rued" var "... en gandsche ringe gaard for detz paasatte landschyld", og skatta for ein halvgard. Frå 1690 var landskylda 2 tn. korn.

Rue hadde matr.nr. 26 til 1802. I 1838 var matr.nr. 38, løpenr. 77 a,b,c, -78-79. Gnr. i 1886 var 38, bruksnr. 1. Skylda i 1802 var 1 rd. 54 sk., ny skyld i 1838 var 2 dlr. 1 ort 11 sk., revidert til 4,7 skyldmark i 1886. Jordvegen var tungbrukt mold- og steinjord i solli i 1723. I 1845 var jordvegen "frugtbar", og der var overskot av korn. I 1864 var jordvegen rekna som tungbrukt. Da var det 10 mål åker, 10 mål dyrka eng, og 68 mål slåttemark i steinfull, men "temmelig god" jord. Der var lite att som høvde for kultivering.

Rue hadde skog til husbruk i 1723, likeins i 1864. Rue hadde 1 slåttestule, men leigde stulsbeite i 1723. I 1864 hadde garden vår- og hausthamn, men ikkje sommarhamn, og 36 mål fjellslått 1 mils veg frå garden.

Det var lauvskog til attåtforing.

Rue er gamalt bondegods. Brukaren var sjølveigar seinast frå 1670.

Den første namngjevne brukaren på garden er nemnt i lensrekneskapa i 1590-åra.

I) Peder Rud, bruka garden ca. 1593-1602. II) Halvor Rød eller Rudj, er nemnt i brukarlistene 1610-11. Han var sjølveigar, og skatta for ein øydegard.

III) Herbjørn Rue eller Røed, var sjølveigar og bruka garden ca. 1618-41. Hadde han borna Asle og Bergit? sjå IIIa og VII. Det ser ut til at Herbjørn skatta for ein øydegard heile brukartida. IIIa) Asle Rud, er nemnt i brukarlistene i 1629. Asle eller Aslak blir ikkje nemnt seinare.

IIIb) Pål, nemnt i 1642-43. Dette er sikkert Pål Midtbøen, som åtte mest halve garden i 1640-åra. Han har knapt bruka Rue sjølv.

IV) Rolf, brukar og leiglending ca. i 1644-46. Han var "forarmit soldat" og har truleg sluppe skattane dei åra han budde på garden. V) Jon, brukar og leiglending ca. 1647-53.

VI) Ola, nemnt i brukarlistene 1654-60.

VII) Torbjørn, brukar ca. 1664-66, f ca. 1615. Torbjørn var etter alt å døme leiglending. Hølje Midsund og Guri Midtbøen åtte kvar sin part i garden i 1660-åra, dei same folka som 20 år i førevegen. I 1664 blei det drastiske endringar for brukaren på Rue. Da blei fjellbeitet som låg til garden selt ifrå, og det har aldri seinare blitt innløyst. Etter panteboksutskriftene heitte stulen "Kaabedal støl". Det var ein part i Kovedalen, som Rue åtte saman med Haugan frå gamalt. Skøytet er dagsett 24 november 1664, men det er ikkje tinglyst før 25 juni 1690. Stulen må ha vore gild, for landskylda på garden blei sett ned med 1/3 etter salet. Mest truleg har eigarane halde att fjellbeitet da dei selde garden til neste brukar. Bergit og Knut løyste inn garden.

VIII) Bergit Herbjørnsdtr. gm Knut Andresson, eigar og brukar ca. 1664-1700, skifte etter han i 1703. Born: 1 Guro, f. år ukjend, sjå IX). 2 Anne f ca. 1677, sjå IXa).

Bergit kan vere dotter til Herbjørn Rue, sjå III. Knut var lagrettemann i ei årrekkje, seinast frå 1672 til 1700. Knut pantsette Rue til Holst, Skien, i 1697, men garden blei innløyst før 1703. Da skifta dei etter Knut. Dei to døtrene fekk kvar si tunne i garden, og 20 rd. attåt. Dei to versønene blei forlikte om å ta halve garden kvar.

Men om Hans, som var gift med eldstejenta ville løyse inn heile garden seinare, skulle han ha høve til dette. Løysingssummen blei sett til 60 rd.

IX) Guro Knutsdtr. Rue, eigar og brukar ca. 1703-07, f. år ukjend d 1706 eller før, gm Hans Jørgenson Gjuv. Hans gIIg 1706 m Gro Bjørnsdtr. Reisjå, Tuddal. Born i første ekteskap: 1 Anne. 2 Gunlaug. Born i andre ekteskap: Hans og Gro fekk dtr. Guro f 1707 her, sjå elles Myljom-Gjuv. Hans og Gro flytta frå Rue og tok over Myljom-Gjuv, farsgarden til Hans.

IXa) Anne Knutsdtr. Rue, eigar og brukar ca. 1703-13, f ca. 1677 d 1713 gm Sveinung Andresson Fossjordet, eigar og brukar 1703-17. Born: 1 Inger f 1712 gIIg 1742 m Ola O. Kåsa. 2 Anne? sjå nedanfor. Ingen av versønene blei verande på Rue. Båe døtrene etter Bergit og Knut var døde i 1713.

I 1723 åtte borna til Sveinung hans part i garden, 1 tn., medan Torkel Hanson Skårdal åtte den parten som før hadde vore Guro og Hans sin eigedom. Torkel Skårdal selde denne parten til T.O. Lonar i 1724, for 92 rd.

Det var berre ein brukar på Rue i desse åra.

X) Anne Sveinungsdtr. Rue f ca. 1705 på Myljom-Gjuv? g 1724 m Johannes Halvorson Rue, brukar ca. 1713-47? f ca. 1680. Born: 1 Ingebjørg f ca. 1731. Tvillingane 2 Helge og 3 Guro f 1732. 4 Halvor f

1734. 5 Anne f 1737 d s.å. 6 Anne f 1742 d s.å. I f.t 1730 budde Asjerd Halvorsdtr. i lag med dei, f. år ukjend. Ho hadde dtr. Ingebjørg f 1727, faren var Ola Hartvigson, som var soldat i 1730. Anne hadde truleg odel på garden, men det er uvisst om ho åtte garden åleine eller saman med sysken. Det ser ut til at dei flytta frå garden i 1740-åra.

Før så langt leid, hadde dei vore igjennom noko av kvart. I 1728 blei Johannes stemna for retten av kona si. Han hadde kalla Anne for ei trollkvinne, og ho kravde utsegna mortifisert. Johannes måtte be kona offentleg om orsaking. Det hender vel at både den eine og andre kallar kona si eit troll, utan at verda går under for det. Men å seie noko slikt i Anne og Johannes si tid, var mykje meir alvorleg. Ei trollkvinne var trollkunnig, og dreiv med ulovlege gjeremål, så som å mane sjukdom på folk og krøter, eller stå i samband med Fanden. Slikt kunne straffast med døden.

I 1747 løyste Jon O. Rue inn garden frå fleire eigarar. Da hadde han bruka på Rue i fleire år.

XI) Jon Olson Rue, brukar frå ca. 1737, eigar frå 1747-72, f år ukjend d 1772 her gIg 1739 m Mari Hansdtr. f ca. 1702 d 1747 i barsel eller i samband med det. GIIg m Torgon Torsteinsdtr. f 1707 d 1775 her. Born i første ekteskap: 1 Hans f 1737 d liten. 2 Gisle f ca. 1737 etter skifte i 1748. 3 Knut f 1739, sjå

XII). 4 Halvor f 1740. 5 Ola f ca. 1741 etter skifte i 1748. 6 Åsmund f 1742 d 1775. 7 Hans f 1744 d s.å. 8 Hans f 1747 d 4 veker gml. Det andre ekteskapet var barnlaust. Da Jon kjøpte garden garden i 1747, måtte han straks sette storparten ut for pant, men det bar seg. Da dei skifta etter han i 1772, var nettoformuen i buet 32 rd. Sonen Knut tok over garden.

XII) Knut Jonson, brukar frå 1770, eigar 1775 - 1815, f 1739 d 1824 på Rue gIg 1770 m Anne Torkelsdtr. Greivjord f 1744 d 1778, truleg død i barsel eller i samband med det. Ho voks opp på Lynidalen og Haugen i Tuddal, og kom seinare til Flatland. Knut gIIg 1781 m Anne Olsdtr. Rue f 1746 d 1833. Var ho etterkomar etter Olav Roleivson, som bleiv i Svartegjuv? Born i første ekteskap: 1 Gisle f 1771, sjå Rue, løpenr. 78. 2 Anne f 1775 d 2 veker gml. 3 Torkel f 1778, sjå Rue, løpenr. 79. Born i andre ekteskap: 4 Anne f 1782 g 1800 m Tov Olson Øverbø, til Djupedal. GIIg m Olav Halvorson Midtbøen. 5 Jon f ca. 1788 g 1825 m Anne Kjetilsdtr. Sauar. Sjå Rue løpenr. 77. Knut løyste inn arvepartane til medarvingane i 1775, og åtte såleis heile garden med det han sjølv hadde arva.

Knut var den siste på lang tid, som bruka heile garden. I skiftet etter Anne Torkelsdtr., den første kona, arva sønene 1/2 tn. kvar, verdsett til 40 rd.

I 1802 oppretta Knut åsete på garden for Gisle og Torkel. Dei bruka kvar sin lut i garden frå tidleg på 1800-talet. Men Knut hadde jamvel ein son i andre ekteskap. I 1815 fekk yngsteguten Jon skøyte på den halvdelen foreldra åtte, og det var duka for strid mellom arvingane. Odelsretten var diskutert både mellom bygdefolk og øvrigheit frå langt attende i tida. Mellom dei danskorienterte embetsmennene på

1700-talet var det mykje på tale å oppheve heile odelsretten. Dei meinte m.a. at odelsretten gjekk imot den naturrettslege tankegangen, at all eigedom skulle vere fri. Det vil seie at den som hadde pengar, kunne kjøpe kva eigedom som helst, utan rettslege hefte. For gardbrukaren var odelsretten god å ha. Den sikra garden for ætta. Men det var odelsguten som fekk alle fordelane. Dei hine i syskenflokken sat att med ein arvelodd, stor eller liten etter som tilhøva var. Mange sokk ned i fattigdom. Var jordvegen liten, sleit jamvel odelsguten ofte med gjeld heile brukartida, for han måtte løyse ut syskena. I 1811 kom ei forordning som tok sikte på å avvikle odelsretten. Men så kom 1814. Synet på odelsretten blei snudd tvert om. "Den norske odelsbonden" blei etter kvart ein viktig faktor i sjølve fridomspolitikken i det nye Noreg. Slik var tilhøva da Knut Jonson Rue skulle dele garden mellom sønene sine. Den yngste sonen arva gardparten til foreldra i 1815. Det gjekk så gale som ein kunne frykte.

Han blei tynt av gjeld. Ingen av sønene fekk garden. Sjå løpenr. 77, 78 og 79.

Jon, den yngste av sønene til Knut Rue, arva hovudbølet etter foreldra.

1) Jon Knutson Rue, eigar 1815-38, brukar ca. 1815-28, f ca. 1788 d på Berge? g 1825 m Anne Kjetilsdtr. Sauar f 1798 på søndre Sauar, Heddal d før 1845. Born: 1 Knut (Knut Hegnin) f 1825 g 1853 på Berge m Anne Tovsdtr. Snikkar eller Berge, dtr. Ragnhild f 1858 her, seinare til Hegnin u/Gjuv. 2 Kjetil (Kjetil Berge) f 1828 på Berge g 1856 på Berge m Gunhild Olsdtr. Nord-Nordbø. 3 Jon f 1832 g 1863 m Helge Østensdtr. Dalen. Jon kalla seg Haugen i giftaråret, og Berge i 1869. Han og kona og borna Aslaug f 1863, Jon f 1865 og Kjetil f 1868, reiste til Amerika i 1869. 4 Anne f 1837 her. Anne Sauar hadde sonen Ola f 1822, far Ola Nerison Ingolvsrud, seinare Fossjordet i Sauland, reiste truleg til Amerika i 1848, ugift.

Jon fekk skøyte på 1 tn i Rue, det er halve garden, i 1815. Kjøpesummen var 400 riksbankdalar og føderåd til foreldra. Som før nemnt, meldte dei eldre halvbrørne protest mot denne avgjerda. Protesten førte ikkje fram, og Jon blei verande på garden. Sjølv om Jon og Anne sat med den største parten av Rue, ser det ut til dei hadde vanskar med å få det til å bere seg. Hovudgrunnen til dette, var at dei måtte løyse ut dei eldre halvbrørne til Jon. Dei var opphavleg lova garden, dei hadde jamvel best odel, og har knapt gjeve garden frå seg billeg. Anne og Jon måtte selje ifrå lut etter lut, og sat til sist att med ein liten lapp av garden. I 1835 selde dei 3 settung, 1/4 av garden, løpenr. 77b, for 100 rd. til Ola Åkre. Året etter gjekk storparten av garden, 7 settung, løpenr. 77c, som tilleggsjord til Ola Kjetilson Rue. I 1838 selde dei resten, 2 settung, d.e. løpenr. 77c, til Ola O. Ramberg.

I 1820-åra var det i alle høve to brukarar som budde på garden, kan hende heilt til 1860-talet. Sjå løpenr. 78 og 79. Anne og Knut flytta til Sud-Berge om lag 1828, og bruka der i 11 år. Seinare budde dei i Hegnin, og hadde venteleg føderåd hjå sonen på Berge sistpå.

Anne Kjetilsdotter var truleg halvsyster til spelemannen Leiv Olson Sauar. Han budde hjå systera på Rue ei tid." Haavard Gibøen kom ikring 1835 til Rude i Hjartdal og søkte uppe Leiv Olsson Sauar fraa Heitdal, han var au spelemann, god. Daa kom han der um kvelden, og hadde nettupp høyrt ein ny slaatt av tussane i Ambjørndalen. De var gongar. Og daa han og Leiv laag uppaa himlingi der um notti, so trampa dei takti med hælane, i fotspenni, og tulla slaatten. Um morgonen spela Haavard `n, og daa gret han, han havde no noko i hovude au. "Naa ska`eg spela Tusseslaatten fe deg Leiv," sa `n. Men de var den raraste slaatt Leiv hadde høyrt." Haavard Gibøen og huslyden hans budde i Stutthus eller Uppsal ei tid. Sjå der.

Denne delen av Rue, 3 setting eller 1/4 tn skyld, var eigen eigedom 1835-1840-åra, kan hende lenger.

Jon K. Rue selde denne luten av garden til Anund O. Åkre i 1835, og prisen var 100 spd.

1) Anund O. Åkre, eigar 1835-38, sjå Åkre.

Anund kan ha bruka denne luten som tilleggsjord. Han selde etter kort tid til dottera Guri og versonen Johannes Sørenson, og dei busette seg på Rue.

2) Guri Anundsdtr. Åkre f 1804 på Nedre-Åkre g 1826 m Johannes Sørenson Hovland, eigar og brukar 1837/38 - 1845 eller lenger, f 1804 på Nord-Hovland d 1880 i Langåsdalen. Born: 1 Anne f 1837 på Rue gm Eivind Olson Blika, til Langåsdalen. 2 Anund f 1840 på Åkre. 3? Søren J. Midtbøen/Djupedal? Sjå Langåsdalen.

I 1845 heitte det, at løpenr. 77 b "Eies af en mand i småe omstændigheder". Da sådde dei 1/2 tn bygg og 2 tn. poteter, og fødde 3 kyr, 4 sauer og 1 geit.

Johannes og Guri selde eigedomen til Kjetil Olson, ein gong før 1865. Seinare budde dei m.a. i Ormaskjer, på Djupedal og i Langåsdalen. Sjå Langåsdalen.

Kjetil Olson var eigar seinast i 1865. Sjå Rue gnr. 38.1.

Denne luten av det gamle Rue var arveparten til Gisle Knutson, og skyldsett til 1/2 tn eller 1/4 av Rue. Gisle Knutson Rue arva 1/4 tn i garden ved skiftet etter mora i 1779. I 1802 oppretta faren åsete for dei to eldste sønene. Da hadde Gisle hatt sin eigen familie i fleire år.

1) Gisle Knutson Rue, eigar 1779-1836, brukar frå 1790-åra til om lag 1800, f 1771 på Rue d 1852 på Løksli, sjå Løksli. Gisle var klokkar i Hjartdal. Han kjøpte garden Løksli i 1800 og flytta dit. Truleg leigde han ut Rue dei første åra.

Tidleg i 1820-åra leigde han ut Rue til Ola Larson og huslyden hans.

2) Ola Larson Midtbøen, brukar 1824-25, f 1785 på Øvre-Midtbøen d 1825 her g 1824 m Ingebjørg Haraldsdtr. f ca. 1795 d 1875. Sjå 2a). Ingebjørg gIIg 1833 m Østen Torjusson Åkre. Born i første ekteskap: Ragnhild f 1824 g 1849 m enkjemann Tov Kr. Berge. Born i andre ekteskap: 2 Gunhild f 1834 her g 1856 m Torbjørn T. Funner d 1890 på Gjuv. Ola bruka Rue i lag med Jon Olson. "So hadde vore eit skinaar og Ola var reint julrin av næringssut. So ruska Jon i ein høykvervil, og Ola bar ei byrd innpaa laaven, og daa Jon kom etter ne-paa, so hekk han." Juldrin, d.e. ein som oppfører seg rart og vimsut. I si store armod tok han livet sitt og etterlet kona og ein spedunge. Dei to blei verande på Rue i mange år frametter.

2a) Ingebjørg Haraldsdtr., brukar frå 1824 til 1858/62, eigar 1836-1862?

Dokumenta er sparsame, men det ser ut til at Gisle leigde ut eigedomen til Ola Larson. Da dei skifta etter Ola i 1828, blei løpenr. 78 taksert til 212 spd. Ingebjørg og den vesle dottera blei verande etter at Ola var død. Da Ingebjørg gifta seg på nytt, fekk dei løyst inn eigedomen. Østen Torjusson fekk skøyte på løpenr. 78 i 1836. Østen og Ingebjørg flytta til Stutthus i 1862, men kan ha bruka Øvre-Gjuv i nokre år før den tid. Sjå Øvre-Gjuv og Stutthus. Det er uvisst kor lenge dei bruka garden, men i 1845 var dei sjølvforsynte, og jorda var gronæm. Dei sådde 1/4 tn rug, 1/2 tn bygg og sette 3 tn poteter, og fødde 4 kyr, 4 sauer og 2 geiter. Dei kjøpte garden Stutthus seinast i 1862, og flytta dit. Sjå Stutthus.

Seinast i 1860-åra ein gong, blei løpenr. 78 lagt inn i Rue. Sjå Rue gnr. 38.1.

Lik Gisle, arva Torkel Knutson 1/2 tn i garden i skiftet etter mora i 1779. Jamvel Torkel fekk åseterett i 1802.

1) Torkel Knutson, eigar 1779-1820, brukar ca. 1811-19, f 1778 d 1831 på Aslaugberg g 1806 m Kari Hansdtr. Dalen f 1786 på Dalen i Gvammen d 1853 på Aslaugberg. Born: 1 Knud f 1808 gm Kristine Kopsland, og dei hadde to gutar. Knud var utdana prest, og hadde embete i Kolvereid, men flutte til Kongsberg da han blei pensjonert. 2 Anne f 1810 fekk sonen Ola f 1840, faren var Harald H. Snikkarplass. 3 Hans f 1811 her truleg d liten. 4 Jon f 1814 d 1868 på Hytta, Aslaugberg gm Anne Olsdtr. Åkre, Øvre-Åkre. 5 Margit? f 1819 g 1846 i Velta m Halvor Sveinson Gvåle. 6 Ola f 1820 på Kongsberg, gm Matilde, og fekk sju born. Ola flutte til Christiania i 1839, var seminarist og lærar, og underviste ved Nissens Latin- og Realskole og Christiania almueskole. 7 Gisle f 1827 gm Mari Anundsdtr., sjå Løksli.

Sjå elles Aslaugberg, bd. IIIa. Som tidlegare nemnt, blei det usemje om delinga av garden. Den yngre halvbroren fekk hovudbølet i 1815. Det kan vere ein av grunnane til at Kari og Torkel braut over tvert og flytta or bygda i 1819, men i kyrkjeboksutskriftene stend det "Bortvist". Dei drog først til Heddal, seinare vidare "hen mod Kongsberg". I 1826 kom dei attende til heimbygda.

Da hadde dei kjøpt eigedomen Velta i Kyrkjebygda. Dei kjøpte garden Aslaugberg seinast i 1830. Kari og Torkel selde denne delen av Rue til Kjetil Olson, som etter kvart skulle samle Rue til ein gard på nytt. Sjå Rue gnr. 38.1.

Bruksnamnet er Rue Kjetil Olson og kona hans var innflyttarar frå Seljord, og dei kom til Rue i 1818. Kjetil Olson kjøpte eigedomen til Torkel Knutson på 1/2 tn skyld i 1820.

1) Kjetil Olson Rue, eigar og brukar 1818-58, f 1788 i Seljord, tømrar og gardbrukar d 1858 her gIg m Ingebjørg Sørensdtr. f 1789 i Seljord d 1821 i barsel. GIIg 1826 m Signe Halvorsdtr. Gjuv f 1793 d 1868. Born i første ekteskap: 1 Ola f 1821, uvisst om han levde opp. Born i andre ekteskap: 2 Ingebjørg f 1826 g 1848 m Torkel Olson Sælebotsmoen, f 1812 på Haugen eller Kaffihaugen i Tuddalsdalen. Dei budde først på Kringlun i Gvammen, og kom så til Øvre-Haugan. 3 Halvor f 1829, sjå 2). 4 Anne f 1831 g 1853 m Søren Gunleikson Haugen. 5 Helga f 1834 g 1859 m Kjetil K. Fosse, Dalen, til Fossjordet. 6 Aslaug f 1838 g 1863 m Carl P. Strengehagen, Skeie. 7 Mari f 1840 g 1869 m enkjemann Ola Tolleivson Haugen?, Bø. Kjetil og huslyden hans dreiv godt. Dei starta med den vesle eigedomen etter Torkel Knutson, og kjøpte inntil lut for lut av garden. I 1836 tok dei over 7 setting i det gamle hovudbølet, som Jon Knutson selde. I 1845 hadde dei jamvel løyst inn ein mindre part som Ola Ramberg hadde, og seinast i 1862 åtte dei også Gisle Knutson sin lut i Rue. På denne tida hadde dei dessutan løyst inn den jordvegen som Åkrefolka åtte før, og sat såleis med heile den gamle garden. Kjetil Rue var overformyndar, og medlem av fattigkommisjonen i Hjartdal. Kjetil O. Rue åtte Luten 1823-37, og Fossjordet 1837-58/65, dessutan åtte han ein part av Sud-Skeie ei tid. I 1840-åra kjøpte han Øvre-Haugan. Dit kom dottera Ingebjørg og huslyden hennar etter makeskifte med Signe da dei skifta etter Kjetil Rue i 1858. Sonen Halvor tok over Rue, og dottera Helge fekk Fossjordet.

2) Halvor Kjetilson Rue, eigar og brukar ca. 1858-69, f 1829 her gm Helga Olsdtr. ( Haugan?) f 1835 d 1865. GIIg m Bergit Torsdtr. Åkre f 1849, voks opp på Nedre-Åkre. Born i første ekteskap: 1 Kjetil f 1856 på Haugan. 2 Ola f 1858 på Haugan. 3 Halvor f 1860 d 1864. 4 Hans f 1862. Born i andre ekteskap: 5 Theodor f 1872 i Wisconsin. Theodor reiste attende til Winnebago, Wisconsin, i 1892. 6 Ole f 1875 i Hjartdal. 7 Halvor f 1878 på Haugan. 8 Kjetil f 1882. 9 Gjermund f 1886. 10 Signe f 1892.

Halvor og Helga bruka på Nedre-Haugan før dei tok over Rue. Ei tid etter at Halvor blei enkjemann, selde han Rue. I 1869 selde Halvor garden til ein utanbygds mann, Johs. A. Brekka frå Kongsberg. Same året gav han feste på plassen Uksedalen til P. Pederson og huslyden hans. Sjølv tok han med seg smågutane til Amerika. Reiste også Bergit Halvorsdtr. Rue f 1841 i lag med dei?

Den seinare kona hans, Bergit Åkre, reiste til Amerika same år. Halvor reiste i alle høve saman med fleire sambygdingar. Men han kom heim att, med ny kjerring og fleire smågutar. I 1875 forpakta dei Øvre-Haugan. I 1891 forpakta dei Sisjord, og seinare i 1890-åra bruka dei Fossjordet. Dessutan dreiv Halvor som skinnhandlar. Det er uvisst om han og huslyden reiste ut att. Johs. Andreson flytta inn på garden.

3) Johannes Andreson, eigar og brukar 1869-79, f 1828 på Kongsberg g

1855 m Margit Jonsdtr. f 1834 i Rauland. Born: 1 Jon f 1857, til Amerika i 1879. 2 Anne f 1859 i Rauland. 3 Andres f 1861. 4 Åsne f 1864. 5 Anne f 1866. 6 Olav f 1870 på Rue. 7 Anund f 1871 her. 8 Margit f 1874 her. 9 Halvor f 1879 her.

I 1879 gjekk Rue på auksjon. Knut Anundson Nystue fekk tilslaget. Det er uvisst kor Johannes og huslyden hans budde seinare.

4) Knut Anundson Nystue, eigar 1879-81. (Frå Gjuv?) Det er uvisst om Knut Nystue budde på Rue. Han selde etter kort tid til broren? Hans A. Blika. Hans og huslyden flytta inn på Rue, og ætta etter han sit framleis med garden.

5) Hans Anundson Blika, eigar og brukar 1881-1916, f 1834 på Myljom-Gjuv, flytta til Svartdal med foreldra sine i 1848, gm Margit Halvorsdtr. f 1841 i Seljord. Born: 1 Gunhild f 1873 gm Kjetil Karlsson, sjå Tute. 2 Anund f 1877, sjå 6). 3 Halvor f 1878 i Seljord reiste til Iowa, USA, i 1903. Halvor var møbelsnikkar og treskjerar. 4 Ola f 1881 d 1885 på Blika i Svartdal. 5 Bergit f 1882 gm Ambros J. Berge, Nord-Berge. 6 Ingebjørg f 1885 på Rue d s.å. 7 Ingebjørg f 1887 d 1927 på Sud-Gjuv gm Olav S. Gjuv. 8 Olav f 1890 gm Signe Berge, kjøpte Nordigard, Øverbø, i 1926.

Margit og Hans hadde vanleg gardsdrift. Sonen Anund tok over garden i 1916 for kr 10 500 og føderåd til mora. Margit Rue skulle ha dette føderådet: Varmt hus, og om ho ønskte det, sitt eige romsame og gode husrom, tilsyn og stell i både friske og sjuke dagar, og ei sømeleg gravferd. Dessutan fødsle og røkt av 1 ku, 2 sauer

og 1 heimegeit året rundt. Avdrotten skulle ho få heim frå stulen, og av saueulla skulle lagast dei kleda ho bad om, alt for føderådytaren si rekning. Vår og haust skulle Margit ha halvparten av desse fødevarene: 2,8 hl godt bygg, - turka og male, 100 kg godt kveitemjøl, 4,2 hl gode poteter, 35 l godt malt, 0,5 kg humle, 8 kg kaffi, 8 kg sukker, 10 l salt, 10 l erter og gryn, og 6 kg godt flesk. Dessutan 1 par sko for året, og 8 m lerret. Når kua ikkje mjølka, hadde Margit krav på 2 l nysilt mjølk til hennar eiga ku mjølka like mykje. Anund skulle koste skyss til naudsynte reiser. Når mora var død ville dei krøter og lausøyren ho let etter seg, bli Anund sin eigedom. Matvarene i dette føderådet syner matvanene ikring første verdskrigen. Det var framleis stort sett naturalhushald, med mykje graut og spa. Men kaffi og sukker var blitt ein del av kosthaldet, ølet var framleis sjølvsagt. Storparten av matvarene kom frå garden, og forutan skoene var alle gangklede tilverka heime. Reide pengar klarte føderådskona seg utan, dei er iallfall ikkje nemde i føderådskontrakten.

6) Anund H. Rue, eigar og brukar 1916-62, f 1877 i Seljord d 1957 gm Aslaug Olsdtr. Berge f 1889 d 1962. Born: 1 Margit f 1917 d 1989 gm Olav K. Frøland, Nordigard Frøland, Sauland. 2 Hans f 1919, sjå 7). 3 Anne f 1925 gm Karl Finkenhagen, til Nedre-Åkre. 4 Olav f 1931 gm Signe Elise Haatveit, bustad Vestigard, Djupedalsgrenda. Olav kjøpte garden Sud-Berge i 1984. Aslaug og Anund Rue hadde vanleg gardsdrift. Dei bygde nye uthus og nytt fjøs i 1924-26.

7) Hans A. Rue, eigar og brukar 1962-86, f 1919 d 1991 gm Ingebjørg Aakre f 1922 på Øvre-Åkre d 1981. Born: 1 Anund f 1946, sjå 8). 2 Aslaug f 1953 gm Olav Djupedal, bustad Baksjult. Ingebjørg og Hans Rue hadde vanleg gardsdrift, med mjølkekyr til 1981/82 og foringsdyr til 1983.

Dei bygde på våningen og bygde om eldhuset til bustad. HHS:" Hans A. Rue var ein allsidig kar. Han visste knapt kva det var å ikkje få til det han gav seg i kast med. Han var både snekker og sjøl-lærd elektriker. Men truleg var det hans tekniske teft og innsikt som blei hans sterkaste side. Han var nesten eit unikum til å få motorar til å gå.

Alle tekniske ting syntes han å ha greie på, frå klokker og bilar til vaskemaskinar. Det var ein som sa som så om Hans Rue:

- Han ser det andre ikkje ser. Han må no vel ha røntgenaugur. I 1962 blei gnr. 38.2, Breivassli utskilt. I 1973 blei gnr. 38.3, Gullhaugen utskilt.

Sonen Anund tok over Rue i 1986, og Hans fekk føderåd.

8) Anund Rue, eigar frå 1986, mekanikar, f 1946 gm Synnøve Brendøymoen f 1948 i Hjartdal, ekspeditrise. Born: 1 Helge f 1970 mekanikar og sveisar, sambu m Kirsti Holm f 1970 på Notodden, butikkmedarbeidar på Notodden, bustad Rue. 2 Helen f 1973, kokke, sambu m Arnt Helge Langåsdalen f 1970, har sonen Tom Andre` f 1995, bustad Fredheim i Hjartdal.

Synnøve og Anund Rue leiger bort jordvegen. Samla jordbruksareal i 1939 var 50,5 dekar, av dette 6 dekar åker: 2 dekar kveite, 2 dekar bygg, 1 dekar havre og 1 dekar poteter. I 1965 var det rekna 35 dekar. Da var det 2 kyr, 4 ungdyr, 9 sauer og 1 gris på garden. I 1971 var det 2 kyr, 3 ungdyr og 2 grisar på Rue.

1985: 20 dekar dyrka, 3 dekar overflatedyrka, og 587 dekar produktiv skog.

Bruksnamnet er Uksedalen Uttale: "i kseda`ln"

Uksedalen var plass under Rue frå 1850-60-åra og vel ein mannsalder frametter. Truleg hadde dei uksane der før i tida, derav namnet.

1) Ola Tolleivson, brukar i f.t. 1865, f 1825 i Bøherad gm Liv Knutsdtr. f ca. 1805 i Rauland d 1868 her.

Det er uvisst kor Ola Tolleivson budde seinare. I 1869 kom nye folk til Uksedalen.

2) Peder Pedersen, brukar 1869-88, skreddar, f 1836 på Vaalødegaards-Marken, Stange i Hedmark d 1888 her g 1869 m Margit Gunleiksdtr. Hesteberget f 1841 på Bergsland i Hjartdal d 1925 her. Margit gIIg m Hans Hytta. Born: 1 Anne f 1870 d i Amerika, reiste til Am. i 1887, gm Nels Hillerud, bustad Decorah, Iowa, fekk borna Floyd, Stener, Ola, Marie, Palma, Agnes og Mordon. 2 Eit dødfødt barn i 1871. 3 Eit dødfødt barn i 1873. 4 Margit f 1876 d 1944 i Heddal gm enkjemann Johs. Flaata, fekk borna Leif ug, Olav gm Ingrid Hynne. Ingrid seinare gm Olav Grindalen, sjå Sud-Steingildra, Fossegrenda i Sauland, og Lia, Hjartsjøgrenda. 5 Ingebjørg f 1877 d i Amerika, gift, fekk fire born, busette seg i Minnesota. 6 Gullik f 1879 d 1967 på Hykkerud g 1905 m Torbjørg Jonsdtr. Håtveit, sjå Hykkerud. 7 Peder f 1882 d 1891 på Bergsland. 8 Ola f 1886 d 1896 av tuberkulose. Alle borna var frå første ekteskap.

Peder Pedersen kom til Hjartdal i 1860-åra. Han fekk feste på Uksedalen i 1869, og bruka plassen til sin død. Peder var ein allsidig handverkar, dreiv som skreddar, skomakar og tømmermann. Han hadde dessutan god sangstemme, og stifta sangkor i Hjartdal. Da kong Oscar II reiste gjenom Hjartdal i 1870-åra, skal Peder ha sunge for kongen. " Kong Oscar lika visst sangen godt for han gav Peder 6 daler."

I 1875 fødde dei 1 ku, 1 ungdyr 1 sau og 3 geiter i Uksedalen, og sådde 1/8 tn bygg og 3/4 tn poteter på den vesle jordvegen. Så døydde Peder. Sonen Gullik var 9-10 år den gongen: "Samtidigt så er det som det sit fast i minnet mit da Far var død. Da kom det to karar berande med ei kiste på ryggen til Oksedalen. Det var ein som dei kalla Signesonen frå Øverbø-Haugen, og ein frå Nord-Øverbø som heitte Jon.

Dei sette kista utmed døra på Øksedalen. Eg og lille broder Peder satt oppunder ein stor stein i bakken og såg på dette. Som dei sto der prata, tok dei av loket på kista, og ein av dei krabba nedi, og den hin hadde loket på igjen. Dei ville vel prøve om den var stor nok. ...Vi var visst heime alle den vinteren, til våren 1889. Da blei me spredt hit og dit. Vi blei bortsette av kommunen av noko dei kalla fattigkassa, det var liksom auksjon på sånne barn i den tid. Det var dei som hadde det lågaste bodet som fekk tilslaget. Det var sirka 40 kr for eit år for slike som kunne gjere litt nytte for seg. Ingeborg kom til Rue i Åmotsdal, og Margit til Heddejord. Dei skulle gjete der om sommaren. Anne var den eldste, ho reiste til Amerika 17 år gamal. Lille Peder måtte også avstad den sommaren. Eg hugser det var stor snø, men skareføre. Vi gjekk på skaren nedover til Bergsland. Peder blei der til han var 11 år. Han døde av hjernebetennelse. Eg blei mest på ein gard til eg blei konfirmert. Mor hadde da att Ole, som var to år. Han var mykje med mor frametter. Han blei 10 år, døydde av tæring."

Gullik kom til Bakken og Sud-Lonar i Sauland, sjå der. Han blei skomakar, og kjøpte jordvegen Hykkerud i 1903. Margit blei verande i Uksedalen etter ho blei enkje. Etter fleire år gifta ho seg opp att. Det andre ekteskapet varte berre ei kort tid før mannen døydde. Sjå Hytta u/Haugeberg.

Margit "støypte vin". Ho hadde "ofte ståande flasker som ho hadde fylt med bær og vatn. - Det var forskjellige slags bær ho bruka, men av kirsebær blei den beste vinen. Vinen spandera ho når nokon kom på besøk. Til barna blanda ho vinen med sukker og vatn slik at den ikkje blei så sterk. - Margit hadde visst litt å blande i kaffien og om det trongst."

Da Olav Hytta, Sauland, var fersk lækjar, kom han til Margit Uksedalen. Dei møttest seinare ."Du va`no her, men eg kan ikkje søå det mona stort, men du va` no bære gutongen," sa Margit. Ho budde åleine i Uksedalen sistpå. Da hadde ho høner som gjekk inn og varp i senga. Slektningane på Hykkerud var jamt og såg til henne.

Nedre Einarjordet

Plassen Nedre Einarjordet låg til Rue. Den øvre plassen låg til Gjuv. Sjå Gjuv.

Det er ikkje noko å finne om dei som budde i Nedre Einarjordet. Den var truleg bustad berre kort tid på 1800-talet.

Gullhaugen er bustadhus, utskilt ved skøyte frå Rue i 1973, da Hans Rue selde til Harald Aakre.

1) Harald Aakre, anleggsarbeidar f 1940 i Hjartdal gm Tora Nordbø, husmor f 1943 i Hjartdal. Born: 1 Ole Jørgen f 1971 på Notodden. 2 Jan Tore f 1974 på Notodden. 3 Anita f 1978 i Høyanger. Tidlegare budde Anne Rasmusdtr., "Gullhauga" i Gullhaugen. Anne Rasmusdtr. Gullhaugen, f 1862 i Øvre Einarjordet d 1951/52 i Gullhaugen, sjå Einarjordet u/Gjuv. Anne fekk flytta husa i Einarjordet ned til Gullhaugen ein gong i mellomkrigstida, og budde her i mange år.

Halvor O. Øien f 1897. Kjetil H. Haugan f 1913, Jan Haugan f 1955, Anne Nordbø Haugan f 1957, Marie Haugan f 1921, Sverre Haugan f 1945, Signe Gjerjordet f 1914,

Gullik Gjerjordet f 1939, Olav Bergrud f 1910, Aslaug Rue Djupedal f 1953, Olav l f 1947, Anund Rue f 1946, Synnøve Rue f 1948.

Til toppen av sida

Til toppen av sida

Grannehøve. "Imellem Svartdal og Hjartdals Hovedsogn er der en trang Slugt af henved en halv Miils Længde. Vil man ret føle sig klemt av Fjelde og faa en Forestilling om hvor naturlig Phantasierne opstaa om Bergryser, Tusser og Trolde, saa stige man ned her i Annbjønndalen eller rettere Arnbjørn-dalen; saa heder den.

De første Aar, jeg færdedes her, syntes jeg ingen Dal var dybere og intet Sted styggere; jeg gyste og saa mig ængstelig omkring hver Gang jeg for der, slog paa hesten og skyndte mig ud saa fort jeg kunde. Men efterhaanden begyndte jeg at finde det koseligt dernede, og jo oftere jeg drog gjennem Dalen, desto bedre likte jeg den."

Slik skreiv Magnus Brostrup Landstad, (1802-1880) mangeårig sokneprest i Seljord, salmediktar og folkeminnesamlar.

Ambjørndalen strekkjer seg frå kommune-grensa mot Svartdal i Seljord og til To-gardane i Hjartdal.

Gardane i To-grenda ligg solvendt og fritt der dalføret opnar seg mot Hjartdalsbygda. Frå To er det utsyn over Kyrkjebygda og Hjartdølavassdraget ut til Hjartsjø, og mot uendelege blånar i synsranda.

Frå 1800-talet var det ei heil grend innpå Ambjørndalen, grunna plassane som låg mellom Ambjørndalen og To. Grenda var vid, så lenge der var folk på buplassar som har lege godt gøymde inni skogen sia tidleg på 1900-talet.

På 1970-talet starta nedlegginga av fleire av gardsbruka.

I 1998 var dalføret utan fastbuande. På same tid var det berre to bruk med fastbuande i To-grenda. Det var Nord-To og Myljom-To. På Levors-To har det ikkje budd folk fast sia 1950-talet. Nedre-To blei fråflutt i 1970-åra, og Øvre-To i tiåret etter. Bollås er og fråflutt. I plassane til To har det knapt budd folk i det 20. århundret. Det er ikkje att ein einaste heim innpå Ambjørndalen, og garden Ambjørndalen blei fråflutt på 1970-talet.

Ambjørndalen og Togrenda låg etter tilhøva meir sentralt til i bygda før riksvegen kom nedi dalbotnen. Så lenge vegen frå utbygdene gjekk gjennom tunet på Ambjørndalen og To, låg gardane midt i ferdsla for alle som fòr.

Bedlaget har vore rekna med i To-grenda til det siste. Slik dei bad etter gamalt, skifta det noko frå bruk til bruk. Når grenda var stor, blei bedlaget gjerne endå større.

Bedlaga til desse bustadene har endra seg mykje det siste seklet. Så seint som på 1950-talet rekna Ambjørndalen med Lislero, Dale, d.e. det tidlegare Saten, Vellufsin, Øvre-To, Nord-To, Myljom-To, Levors-To og Ambjørns-rud. Dale rekna Lislero, Ambjørndalen, Bollås og Øvre-To, dessutan Blika, Kåsa og Brekka i Svartdal. Dale ligg ved grensa mot Svartdal. Sambandet med svartdølane var vel så nært som med hjartdølane.

På Øvre-To bad dei Bollås, Myljom-To, Nord-To, Nedre-To, Ambjørndalen, Vellufsin og dei to Satin-plassane, men ikkje Nedre-To og Levors-To etter gamalt, fortalde Anne Tho f 1901, i 1975. På Bollås bad dei Øvre-To, Nord-To, Myljom-To og Vellufsin, før også plassane Nedre-Bollås, Skogen, Bråten og Deildkås-Åsen. På Nord-To bad dei alle To-gardane, dei to Gutehusgardane, Høgetveit, Nedre-Åbø, Myljom-Åbø, Nord- og Sud-Åbø, og dei trur også Ambjørndalen. På Myljom-To bad dei alle To-gardane, men berre Nedre-Gutehus, Nedre-Åbø, Myljom-Åbø og Ambjørndalen.

I nyare tid blir folk bedne berre i avisun`, men før gjekk ein bedmann. I gravferda etter Ragnhild Tho i 1929 var grannen Harald Tho bedmann. I gravferda etter Gunhild Tho Rugtveit d 1934 hadde Olav H. Tho denne oppgåva: " - da kom `n so veldig høgtideleg og alvorleg og handhelsa". Det var vanleg med skjenk når bedmannen kom og bad til gravferd.

I To-grenda hadde dei gravferd frå heimen siste gong i 1960, etter Halvor G. Tho, Nord-To. Da var dei bedne med brev. Gravferdsdagen sto kista ute i tunet, omkransa med små bjørketre eller grantre. På den tida hadde dei nettopp fenge bilveg fram i tunet.

Traktering etter den gamle måten blei bruka til mellomkrigstida. "Da var det øl og kakur me’ same dei kom, smørrebrød og kaffi når dei kom att ifrå kjørrgar`n, so kjøtmat, spa til vanleg, og støtt va` det kling og risgraut til kvelds." Spa, d.e. kjøtsuppe.

Det blei framleis bruka grautespann med rjomegraut til barsøl, (1975) men sending med geitost, smør og sovore, har ikkje vore bruka i grenda sidan 1940-åra.

I To-grenda var det fast skikk med samkomer gardane og skyldfolk imellom, 13. og 20. dag jul. Da " jaga dei jula ut".

I eldre tid var det årvisst at ungdomen samla seg i heia mellom To og Blika i Svartdal, og hadde gilde tolvtekvelden, kalla tolvteruset. "Det var skikk at dei kosta noko kvar, skaut i hop. At dei maatte vera noko til side var sjølvsagt. Dei gjekk burt i skogen og heldt det der aarvisst. Her hadde dei det so visst i heidi mellom To og Blika," skriv Tov Reisjaa. Dei var gjerne i plassen Skogen eller i Bollås, og i alle høve langt unna prest og andre styresmakter. Etter at presten flutte til Sauland, møttest dei like gjerne i Haugen under Særsland.

Kjetil Bråten f 1783 og kjerringa Anne ifrå plassen Bråten, var mykje med i lag. Hadde dei råd til det, spandera vertskapet brennevin, og Kjetil var skjenkar. "For Kjetil, han drakk seg ikkje full, men han var morosam, og kunne mykje gamalt. Så av den grunn blei Kjetil lika svert so godt," fortel Kjetil Valufsin. Ut på natta, i eit lag i Svartdal der Kjetil var skjenkar, så nemnde ein svartdøl, at når det dala med dunkjen, så dala det med Kjetil au. " - Og det er vel trulegt, når dunkjen blei tom."

Før i tida møtte skjenkaren til gravferd. Før dei reiste til "kjørr`garden", skjenkte han ein dram med desse orda: "Dettan` æ` gammelens siste skjenk."

Anne Bråten var gjerne kokke i laget, og ho var med og stelde til på førehand. M.a. bryggja ho øl og stelte til kjøtet som skulle brukast.

Til kvardags tok folk gjerne ein pris snus når dei møttes. "Det var mange i den tida, som snusa. Mari Tho hadde ei lita kvern til å male snustobakken i. Tobakken måtte først turkast og så malast på den vesle kverna. Så hadde dei stelt til eit "kjyhønn" d.e. kuhorn, og på hornet hadde dei snusen. Når det var kjende folk som treftest, så baud dei spandering. Den som ville spandere, kom fram med det reingjorde hornet. Den som skulle få spandering, rette handa fram så det blei ei dokk mellom tommen og peikefingeren, og i den slo dei snusen, og "... så hande` opp til nasaborene og drage snusen inn gjennom nasaborene, og så nyse kraftigt ut."

Oftare enn å stelle til lag, måtte dei mange huslydene innpå Ambjørndalen streve for den daglege føda. Fleire av plassane var ørsmå. Ein liten åkerlapp gav ikkje nok rom for matkorn og poteter til å fø ein heil flokk vinteren igjennom. Dei som levde opp i Ambjørndalen på 1700- og 1800-talet, lærte seg å dryge maten.

Borkebrød var vel kjend, og mykje nytta. Kjetil Valufsin: "På Ambjørndalen er mykje almestuvar. Dei er gjennom tidene lauva, med å kylle av greinene for lauving. Men i naudsåra bruka dei borken, eller bastet, av almegreinene til folkemat. Bastet er seigt, så med kniv kan ein flå bastet frå greinene. Det var det innste av bastet dei turka på kjona, og så mol dei det på fossekverna til mjøl. Dette mjølet blanda dei i saman med byggmjøl, om dei hadde det, og så matmose. Den blei koka i lut, så ettervaska dei matmosen i fleire vatn til den var rein. Så knådde dei matmose i saman med almemjølet, og så baka dei braud eller til lefsur."

"Matmosen finn dei over alt i markje, best er den å finne i kupert terreng med små forsenkningar, og så litt buskekratt. Den veks flat på markje med store blad, som er å sjå som krull på markje."

Når Ingebjørg Skogen var på Aslebekk, så kom mannen Kristian til stulen. " Han kom med heimebaka kakur til Aslebekk. Dei kakurne var baka av tre slag samansetningar: av byggmjøl og almemjøl og så matmose. Ei jente ifrå Bråten var hjuring på Aslebekk. Ho hadde smaka på dei kakun `. Dei var ikkje så verst i smaken, men litt tørre, nemnde hun."

Dugnaden var lenge i hevd i Togrenda. Slåtten på Øvre-To blei gjort på dugnad i 1970-åra. Så lenge dei slo stulane, gjekk grannane i saman om brøytinga til sela i Ståldalen utpå vinteren. Da blei dei samde om ein høveleg dag, brukarane i Togrenda, Gutehusgardane, Høgetveit og tre Åbøgardar. Ni-ti hestar i følget var vanleg. Dei skiftest om å gå fremst, anten med hest eller med " sjo-reku", snøskuffe. Vegane gardane imellom har dei sjølvsagt vore saman om å halde ved lag.

I nyare tid har det vore noko sambruk av maskiner o.a. brukarane imellom. Myljom-To hadde treskeverk saman med Gutehus ei tid. På Nord-To hadde dei "møllskuffe" d.e. moldskuffe saman med Øvre-To. Nå brukar dei vinsj og traktor til det same arbeidet. På Myljom-To hadde dei hestehakke saman med Øvre-To og potetopptakar saman med Nedre-Åbø. Nedre-To hadde moldskuffe saman med Uppi-Gutehus.

Ei tid dreiv dei visstnok med servering og overnatting på Nord-To. Krambu skal der og ha vore.

Folketal, næringsvegar. Gardbrukarane i Togrenda har hatt fedrift, jordbruk og skogbruk til hovudnæringar. Frå gamalt var fangst og veiding ei viss attåtnæring. Overskotet av gardsdrifta fekk dei frå stulsdrifta og frå skogen.

Dei som budde på plassane i Ambjørndalen hadde mindre å stø seg på. Karane arbeidde i skogen, og rydda vegar og åkrar for gardbrukaren. "...På den måten, så kunne dei på eit slags vis klare å halde seg i live. Det var å slå seg igjennom, so godt det laut seg gjere."

På 1800-talet kunne dei naudlidne få korn frå magasinhuset på Kvernhusåsen i Libøen. " Kornet skulle vere ta dårleg slag." Ein gong var Kristian Skogen på veg til magasinhuset. Så trefte han Harald Myljom Tho. " Han nemnde på at det var ikkje nytte for han å få ta det kornet som skulle delast ut, for det var berre lettkorn, og ubrukeleg til såkorn. - Kom til meg, sa Harald, så skal du få eit godt kvartel som du kan bruke til såkorn. Men det var alt det Kristian tok i mot."

Folketalet i To-grenda og i Ambjørndalen følgjer det velkjende mønsteret. Det var mest ei tredobling av folketalet frå 1730 til 1801, og med ein topp i folketalet omkring 1845. Her som elles var gardbrukargruppa på 1800-talet etter måten lite endra, medan gruppa av husmenn og tenarar auka i heile perioden fram til 1845. Men så tidleg som i 1730 var mest halvparten av dei registrerte menneska husmenn eller tenarar, og det er fleire enn vanleg.

I oppgåvene over buskap, utsæd og avling, er det tydeleg at den største auken i åkervidde kom før 1835.- Ein må ha i minne at tala i matrikkelutkasta er offentlege tal, sett etter vurderinga av kor mykje garden kunne yte.- Auken mellom 1835 og 1875 er liten. Det blei jamvel bruka mindre settepotet i 1875 enn i 1835. Men truleg var kvaliteten betre og avlinga større i 1875 likevel. Talet på storfe var meir enn dobla i perioden 1723-1835, og talet på småfe var meir enn tredobla. Dei hadde gjerne ei ku eller to på plassane, og nokre sauer og geiter var det alltid ei rå med, sjølv om åkervidda var snau. Det er rimeleg å tru at dei eigedomslause hadde det vel så bra før 1835 som alle dei med same lagnad i ættleden etter. Åra midt på 1800-talet var truleg dei hardaste. Åra rundt 1840 gav minst avkastning per hovud når ein ser på folketalet under eitt.

Frå 1835 til 1875 gjekk dyretalet kraftig attende. Det var berre talet på hestar som heldt seg, og hest hadde dei berre på dei største gardsbruka i Ambjørndalen og To-grenda.

Midt på 1800-talet var det folk i alle husmannsplassane i Ambjørndalen og i heimemarka til To. Mange berga seg gjennom ein lang vinter på uforklarleg vis.

Elles reiste fleire ut i tenest. Jentene var jamt heimanfrå i vinterhalvåret, og kom heim til stulslivet tok til. Gutane tok gards- og skogsarbeid både i Hjartdal og utanbygds. Somme drog på fiske vestpå, og ein og annan var på drift i sommarhalvåret.

Kristian Ambjørndalen f 1867, låg med drift ved Storheller på Hardangervidda. Han kjøpte inn kyr og gjætte drift i fleire år. Driftekarane levde av fisk og haglette. Elva Songa går gjennom Storheller. Der fiska dei. Hagletta er laga av nysilt mjølk som er koka inn så den blir tjukk. Kristian hadde også med seg heimebaka lefsur og spekjekjøt.

Dei reiste til Vidda omkring Jonsok, men det kom an på tidlege eller seine vårar. Det hende der kom slikt uvér at dei berre såvidt berga seg. Under ein sjostorm var Johannes Kruserud saman med Kristian ved Storheller. Han skjøna at det galdt å berge krøttera. Han sette seg på ein hest og reid i full galopp medan han dreiv bølingen til ein lognare plass. Slik heldt han på heile notta for å halde dyra i aktivitet, og berga drifta.

Lægje, vegar. Når ein kjem til Hjartdal gjennom den trange Ambjørndalen etter hovudvegen som blei bygd sist på 1800-talet, ser ein mest dei tunge skogliene på kvar side. Men tar ein turen om den gamle bygdevegen høgre opp i lia, blir biletet eit anna. Lendet er lettare og lysare. Solvendte glenner og logne kvelvar har freista mang ein rydningsmann til å slå seg til. Åa Svorte og vegen langt ned i dalbotnen er ei anna verd.

Det verkar vel gjennomtenkt at bøndene valde Ambjørndalen til møtestad under Guldnesopprøret i 1540. Bøndene protesterte mot framferda til leiarane av Guldnes gruve i Seljord. Bodstikka gjekk i heile øvre Telemark, og det blei snøgt eit opprør mot styresmaktene med. Ambjørndalen kunne bli ei felle jamvel for kongens menn. I ettertid skjønar ein godt at styresmaktene greip til både list og svik for å sleppe ein samanstøyt med teledølane i Ambjørndalen.

Frå gamalt gjekk bygdevegen gjennom tunet på Ambjørndalen og gjennom tunet til Nord-To frammi bygda.

Ambjørndalen ligg i ein kvelv i solhellinga, 350 m o.h., om lag midtvegs mellom Blika i Svartdal og To-gardane. Ambjørndalen er første garden i Hjartdal når ein kjem vestafrå, og gardsgrensa er også kommunegrense mot Seljord.

To-gardene ligg i bratt og vekslande lende ca. 340-470 m o.h. i sollia opp for Svorte. Fleire av gardane i Nordbygda ligg i lidraga nedanfor. Næraste grannar er Åbø og Høgetveit ned for grenda i "søraust" og Gutehusgardane lenger ned mot Svorte.

Bygdevegen blei lagt om i 1960-åra. Før kom vegen frå Holm og Hovland og beint over jordet til Uppi-Gutehus og Høgetveit. Nå svingar vegen til Nedre-Åbø. Det er bilveg opp derifrå og framom Myljom-To til Nord-To. Vegen blei ført til Øvre-To sist i 1970-åra.

Frå Øvre-To er det gangeveg til Ambjørndalen. Frå Nord-To er det og veg til Ambjørndalen. Der gjekk den gamle ridevegen til Seljord. Vegen gjekk framom husa på Ambjørndalen og nedanfor Lislero, der den kom att på hovudvegen. Da biskop Jens Nielssøn var på visitas i Hjartdalsbygdene sist på 1500-talet, kom han frå Flatdal over Svorte." ... Saa fore wi langs vd met denne aa i øster 1-1/2 fierding i giennem Suartedalen ... Siden fore wi fra Suarte aa i nordoust 1 pilskud til Tho, første gaard udi Hierdall, liggendes paa den venstre haaand. Saa therfra i øster 3. eller 4. pilskud...(til Hjartdøla) ... och ther offuer i øster til prestegaarden som ligger strax hoss...".

Den eldste vegen frå Hjartdal til Seljord gjekk på vestsida av Brudalen i Ambjørndalen, kom opp på høgda på Brekka, så vidare til Sverjemyra, over Skjeggjebrekkun til opp på høgda over Blengsdalen, og derifrå ned til Flatdal. Vegen til Seljord har truleg gått slik i uminnelege tider.

Den gamle ridevegen gjekk så ned frå To og langs Bogalid og med eit vad over åa ved Holm. Vegen over Tuftin på Hovland og til Gutehushaugen kom seinare. Riksvegen frå Flatland og vidare langs dalbotnen blei lagt i 1860-åra. I 1930-åra blei Brudalbrekka lagt om frå vestsida til austsida av Brudalen.

Før gjekk det ein kjerreveg ned jordet frå Myljom-To til Nedre-To. Den var bruka som vinterveg til 1960-åra.

På 1870-talet fekk Kristian Ambjørndalen veg frå husestaden på Ambjørndalen og ned til hovudvegen i dalbotnen. Vegen er om lag 600 m lang, og dei som arbeidde vegen var Torbjørn Fjellstul og Knut Ramberg. Båe var sterke og dugande arbeidskarar. Det var eit svært arbeid i vanskeleg og bratt terreng. Der var skog, både gran og lauvskog, og dei hadde berre hakke og spade med dårleg jarn å hjelpe seg med. Nedanfor vegen måtte dei byggje forstøtningsmur. Arbeidet tok tre år. Seinare blei vegen bruka både til å renne tømmer på og til å få veden ned til vegen.

I lia ovanfor plassane gjekk driftevegen frå Hjartdal til Ståldalsoset. Sjå u/stulsområde.

Grenser. Ambjørndalen grensar med deilder til Seljord i vest og nord. Etter eit kart frå 1700-talet, skulle heradsgrensa ha gjenge 100 m nedanfor Koteviken, og følgje høgdene på fjellet på vestsida av Ståldalsvatnet, og vidare mot høgdene på fjellet på vestsida av Ståldalen til Stavatjønn. Nå går grensa i djupålen i Ståldalsvatnet, og det er også ein vanleg måte å dele på. Stavatjønn har sikkert namnet sitt etter deilda mot Seljord i utosen.

Namnet Koteviken kjem frå kot, småfisk.

To grensar med deilder mot Ambjørndalen og Vellufsin i vest, og lenger opp mot Svartdal og Seljordsgrensa heilt fram til Ståldalsvatnet. Derifrå går To si grense langs med vatnet og fram til deilda mellom Myljom-To og Nedre-Åbø. Denne grenselina går med deilder ned langs Brennun til plassen Åsen under Nedre-Åbø, og kjem fram att på berget Tusseskorta dei kallar, ovanfor Myljom-To. Derifrå går delet med gjerde mot Nedre-Åbø, Nedre-Gutehus og ned til Ambjørndalen og riksvegen. Svorte har ikkje vore grense nokon gong. Både Nedre-To og andre gardar i bygda har skog både i Vestfjellet på hi side av Svorte, og på heimsida. Øvre-To eig berre på heimsida av Svorte.

Når rydda. Ambjørndalen blei rydda ein gong i gamalnorsk tid, og lagt øyde etter Svartedauden. På 1500-talet blei garden rudt på nytt, mest truleg frå To. Om Ambjørndalen er det opphavlege gardsnamnet er uvisst. Under eit sal i 1537 blei han berre nemnt for " ... en ødegaard paa Ambiørndal".

Namnet Ambjørndalen, gno. Arnbjarnadalr, skriv seg frå mannsnamnet Arnbjorn. Namnet tyder dalen til Arnbjørn, og det er fleire segner om mannen som skal ha rudt garden. " Dale-Ambjørn" skal ha vore ei kjempe, og øksa hans blei bruka både til mannedrap og jordrydning. Ambjørn hadde fleire søner, men berre ei dotter, augnesteinen. Til henne bygde han Gutehus. Sønene låg han i ufred med støtt. Den eine av dei fekk likevel Bollås til bustad av far sin. Før Ambjørn døydde, grov han ned medelen sin. Berre dottera fekk vite kvar skatten låg gøymt. Ho ville ikkje vise brørne gøymestaden, og blei drepen, heiter det. Sjå elles M.B. Landstad, Gamle sagn om hjartdølerne.

Namnet Tò gno. tò f., tyder grasplett eller slette mellom fjellknattar. Området der Togrenda ligg, skiftar med skoglier og bergufser mellom dei bratte jordstykka. Den første bustaden kan godt ha vore rudt som ei glenne om lag midtlies i den solvendte dalsida.

Det er registrert eit gravfunn på To si mark, datert til midt på nihundre-talet. Grava hadde fullt våpenutstyr: Eit tviegd sverd, eit økseblad, eit spyd og seks pilar. Der var også restar etter eit begsel og anna rideutstyr. Sjølv om funna er sparsame, gir dei kunnskap om livet til dei som levde på To i vikingtida. Dei trudde at livet i dødsriket var omtrent som i levande live, og såleis måtte dei ha med seg naudsynt utstyr. Våpna blei sikkert bruka til forsvar og i kamp, også når dei jakta og veidde i fjellområda i nærleiken av garden. Reinsjakta og fangsten av småvilt har gjeve næringsgrunnlaget heime. Skinna har sikkert også vore bytemedel i handel med andre. Begselet tyder på at den gravlagde fekk med seg hesten sin i grava. Denne gravskikken var bruka ofte, og vitnar om velstand og status. Liknande gravfunn, sjå Århus/Risvoll og Flatland, skriv seg frå gardar som var blant dei største og mektigaste i bygda også i tidleg nytid. Det er naturleg å tru at dei hadde gode kår på To og dei førnemnde gardane også i dei neste århundra, jamvel under nedgangstidene i seinmellomalderen.

Jordbruksreiskapen i grava var ein celt, eit reiskap bruka som hakke eller greip, og ein sigd. Eit bryne fekk mannen også med seg. Truleg gjekk gardsdrifta på To som elles i bygda mest ut på fedrift og forsanking, og litt åkerbruk. Ei saks er med i funna frå To. Saksa er lik den nåverande sauesaksa.

Sett under eitt, er oldfunna frå Hjartdal få, mange er i dårleg stand, og det er vanskeleg å slå fast typen. Likevel meiner fagfolka at både gravskikk og reiskap har påverknad frå både austnorske bygder, og frå Hordaland og Rogaland. T.d. er sigdane i Hjartdal av både austnorsk og vestnorsk type. Det vitnar om at hjartdølen hadde samband til båe kantar. Det er naturleg at menneska i vikingtida bruka dei same ferdavegane som dei vi kjenner frå nyare tid, og det er lett å tenkje seg at dei farta vidt. Til sist på 1800-talet var det mange som gjekk på sine bein over Vidda og til fisket ved Haugesund, eller til Drammen eller Skien for å søkje teneste.

To blei rydda i vikingtida, og dela i to gardar i gamalnorsk tid. I mellomalderen var det fleire bruk i To-grenda. Øvre- og Nedre-Bollås var eigne bruk, truleg og Bråten.

Bråten kjem anten frå gno. broti, m. dunge av nedhogne tre, eller frå nynorsk brote, m. jordstykke rudd ved brotebrenning og etterpå tilsådd. Bråten ligg i utkanten av heimemarka på To, slik som småbruka frå høgmellom-alderen oftast låg. Det er rimeleg å tru at det var enda fleire bruk på To i gamalnorsk tid.

To låg ikkje øyde etter pestane på 1300-talet. Det må ein derimot tru var lagnaden til Bollås, som venteleg blei rydda frå Øvre To ein gong i tidleg kristen tid.

Dette underbruket blei så lagt øyde i nedgangstidene etter pestane på 13/1400-talet, og tatt opp att frå To ein gong på 1500-talet. Bråten blei og utlagt.

Tydinga av namnet Bollås har det vore mange spekulasjonar om. Segna seier at namnet skriv seg frå rydningsmannen, som heitte Bàl. Han skulle vere ein av sønene til "Dale Ambjørn". Sjå ovanfor. Oluf Rygh meiner det er lite hald i at namnet skriv seg frå mannsnamnet Bolli, "... da stedsnamnet ikke findes nævnt i gammel Tid." Første lekken i namnet kan vere gno. bolle, m. bolle eller kumme, som er nytta m.a. som fjellnamn. Dette viser til lendet der garden blei rydda, og kan vel høve godt i dette tilfellet.

Plassen Vellufsin har truleg namnet frå ufsene nedanfor og ikring jordvegen, som hallar mot sola. " Vell- er vel at forstaa som Vall; af Voll, Græsslette," skriv namnegranskaren Oluf Rygh.

Ved Lislero er det funne ein beltestein frå Folkevandringstid. Dette er eit lausfunn, og kan ikkje fortelje anna enn at der har vore folk, kanskje undervegs til eller frå Vidda.

Deling. Ambjørndalen var udelt til 1781. Da blei Vellufsin selt ifrå. Vellufsin fekk ei skyld på 3 setting eller 1/6 tn.

I 1942 (1903 og 1935) blei arvefesta Lislero og Satin, seinare Dale gnr. 1.3, selde ifrå Ambjørndalen.

Øvre To var udelt til om lag 1680. Da blei garden dela i to jamstore bruk, og skyldsett til 2 tn korn kvar, og med Bollås som arvefeste. Dei to bruka blei heitande Nord-To gnr. 2.3, og Øvre-To gnr. 2.2. I 1779 blei Bollås utskilt frå Nord-To, og skyldsett til 3 setting. Bollås fekk bruksnr. 2.1 ved den seinare revideringa av gards- og bruksnumra.

Det var inga formell deling av Nedre To før i 1740-åra. Far og son bruka jamsides, og noka deleforretning er det ikkje spor etter. Frå om lag 1670 bruka far og son kvar sin halvpart, men garden kom på ei hand att. Garden blei endeleg delt i to jamstore bruk i 1748. Da fekk den øvre parten bruksnamnet Myljom-To gnr. 3.1, og den nedre parten fekk truleg bruksnamnet Nedre-To. Myljom-To er ikkje vidare delt.

I 1841 blei Nedre-To dela på nytt. Den austre parten blei heitande Nedre-To, gnr. 3.3. Den vestre parten fekk bruksnamnet Levors-To etter brukaren, med gards- og bruksnr. 3.2. Dei to bruka blei om lag jamstore.

Hus, tun. Husa på Ambjørndalen sto først lenger nedi dalsida. Derifrå blei dei først flytta nord om bekken og sett nedanfor bakken der smia sto steinare. Men der var så blaut grunn at husa seig.

Husestaden til Ambjørndalen blei flytta i 1840-åra. Det hadde vore ein stor snøvinter, og så kom det mildver og kraftig skybløyte. Vatnet i Åsmyrdalen innpå fjellet ovanfor garden blei oppdemd på grunn av snømengdene, og så blei det isgang. " Halvor Ambjørndalen sto i tunet og såg på når sjo- og ismassene fòr utover fjellet. Isvreita tok seg ned framom Sverveli-dammen, ut over Deildekåsa og ned til Skogen og Bollås. Jorda under han skolv og rista, og Halvor frykta for at isvreita kunne ta ein annan veg, og komme ned med Bollåsbekken langs Ambjørndalen. Da ville uthusa gå.

Dei flutta husa lenger aust. Halvor ville også ha dei høgre opp i bakken, men sonen Kristian ville tvert om ha dei lenger ned, på ei slette det var lettare å planere.

Men Halvor rådde. Han planta bærhage på nedsida av stova. Da Kristian blei brukar, var han til Flatdal og kjøpte askeplanter som han planta langs den nye gardsvegen sin. Askestuvaléen fram til husa står framleis.

Stova på Ambjørndalen blei bygd sist på 1700-talet, og innreidd av Andres Kittelson Ørvella, f 1781 i Sauland, drukna i 1803. Han hadde gjenge i lære hjå sjølvaste Niri Madsson Anundskås. Stova blei gjort ferdig på 48 verkedagar heiter det, og synte "Heddalsstilen" på det seinste. Stova blei kledd og kvitmåla i Kristian si brukartid. Han stelte også i stand oppstugo og innreidde den.

"Det var føreveg den tid dei gjorde roskåpet (hjørneskåpet) i Ambjørndalen. So sette dei to hestar med langbom og la roskåpet på. Hengeskåpet bar dei fram til stugo."

Stova på Ambjørndalen blei freda av Riksantikvaren i 1923. Likevel blei den vakre og sermerkte stoveinnreiinga seld ifrå garden ein gong før 1936. Storparten av innreinaden blei seld til ein mann ifrå Oslo. Hengeskåpet kom seinare til Lislero. I 1999 blei framskåpet frå Ambjørndalen seld på ein auksjon i Skien.

Eldhuset på oversida av vegen er ein del av gamlestugo som sto "lenger ut mot Hjartdal." Loftet var frå 1700-talet. Det blei seld i 1990-åra. Alderen på uthusa er uviss, men den øvre delen blei sett opp i Karl si tid, han var eigar frå 1941. Bygningen frammafor uthusa har vore sauestall og grisehus. Hestestallen står på plassen til den gamle uthusbygningen. Vårfjoset i Ambjørndalen blei tatt ned av Olav Skogen i Karl Dybedal si tid. På dette tømra han eit trev til lauv. Dei bruka uvanleg mykje lauv til fòr på Ambjørndalen. Det veks stor lauvskog ned for husa, både alm, bjørk og osp, og der er oreskog langs Svorte.

Husa på Vellufsin er også flytta. Tidlegare sto dei høgre opp imot ura attom husestaden. Det er sagt at dei flutte husa etter ei "sjoskrie" mot stugo. Folka i Vellufsin var innesperra til der kom folk og grov dei fram. Dette skal ha hendt på 1700-talet. Sjå ovanfor, Ambjørndalen. Stova er frå 1801. Delar av den tømra låven er frå 1701, men den blei bygd ny i 1797. Stova, loftet, fjøset og løa blei grundig opprusta i 1880-åra. Loftet i Vellufsin blei flytta til Dale i nyare tid.

Dei andre husa på Dale er frå bureisingstida. Bustadhuset blei bygd i 1932, uthuset i 1934 og eldhuset i 1942.

På Øvre To er husestaden flytta. Den gamle tufta låg lenger ned i bakken, rett ned for det nåverande tunet. Uthusa ligg lengst fram i bakken for hevden si skuld, dei gamle var nøyne med gjødsla. Stova ligg på " sudsida" av uthusbygningen, ut mot bygda, medan stallen ligg på motsett kant, lenger opp og inn mot bakken. Husa på Øvre- To er gamle tømrer. Både stove og loft er freda.

Stugo slik ho står nå, (1998) blei sett opp av rundtømmer i 1758. Opphavleg skal bygningen ha vore ei årestugu, vel den einaste i bygda som framleis er bruka til våning. Seinare blei stugo bygd om, og sett saman av to stugur med inngang på midten. Den vestre delen blei bruka til eldhus. I den austre delen er taket røyksverta. Nå har taket sperrer, mønsås og to sideåsar. I den nåverande mønestugo er peisen og den veggfaste, klassiske innreiinga på plass. Kjellarskåpet under fotenden av senga har nedgang til kjellaren. Innreiinga er truleg frå siste del av 1700-talet. På stuguskåpet og roskåpet stend året "1789 H.OS OG LD" frå Harald Olson og Anne Larsdotter si brukartid. Stugo blei måla i 1867. Ikkje sjeldan blei skriftstad eller ordtøke bruka som ein del av dekoren. På listverket på skåpet og rundt kronesenga på Øvre-To stend det: "DEN GRUND HVORPÅ JEG BYGGER, ER CHRISTUS OG HANS DØD, I JESU PINES SKYGGER ER SJÆLENS HVILE SØD, DER HAR JEG FUNDET LIVET SELV ER JEG INTET VÆRD, HVAD JESUS MIG HAR GIVET GJØR MIG FOR GUD SAA KJÆR." Stova blei måla på ei tid da pietismen fekk nytt tak på folk si kristentru, m.a. på grunn av haugerørsla.

Loftet har to høgder med sval og runde hjørnestolpar. Det liknar Bekkhusloftet og er sett opp av Harald Steinsrud, bror til Tarjer, i 1794. Etter segna skar Harald To og Harald Åbø kvar sin av plankane rundt gavlgluggen i tevling med byggmeistaren, for å sjå kven som var den beste treskjeraren. Stolpane er pynta med flate ranker.

Over bursdøra står innskore talet " 17". Truleg skulle det blitt " 1794". Harald Tho trudde at da treskjeraren hadde skore 17-talet, blei han ropa inn til måls, og etterpå gløymde han resten.

Stallen på Øvre-To er ei gamal tømre. Den står " nord fe" stugo, men på den hi sida av tunet. Uthusa er og gamle. Løa blei flutt opp frå den gamle tunstaden i Anne Tho f 1901 si tid. Den sto i bakken nedanfor buret før, men det blei så tungvint å bere opp alt høyet. Det er kjone "ende sunnai" eplehagen. Smia stod opp for kjona. Av den er berre muren att.

På Nord-To ligg husa i rekkje langs bakken. Husestaden er flutt. Dei gamle husa låg høgre opp i lendet. Både våning og driftsbygning er bygd nye to gonger i det 20. århundret. Dei sette opp ny våning i 1957, og eldhuset eller sommarstugo blei rive på same tid. I 1995 blei den nyaste stova tatt ned, og Halvard og Gunvald Tho bygde ny våning på den same tufta. Loftet ligg mellom våningen og uthusa.

Uthusa blei bygd i 1952. Den gamle låven og fjoset sto like ved sia. I 1981 bygde dei ny driftsbygning på tufta til det gamle uthuset. "Ende borti bakken, su fe husa," sto kjona. Ei smie sto "bortpå haugen" ikkje langt derifrå. Den er nede for lang tid sidan.

På Myljom-To bygde Aslaug og Egil Tho ny våning i 1963. Den gamle stugo sto 25 m "vest fe stugu". Det var ei tømre på to høgder, og den andre høgda blei påbygd i 1945/46. Stuguinnreiinga i den gamle stugo var frå 1790. Andre høgda derifrå er blitt hytte på Svinom og på heimstulen Dokkje. Uthusa blei bygd i to omgangar. Fjøset blei bygd i 1934, ny løe blei bygd til i 1954, - lagde på tuftene til dei gamle uthusa, som var bygde i eitt. Fjøset er modernisert, men den gamle tømra står framleis. Stallen blei riven i 1966. Den låg der låvebrua er nå. Sud for buret låg kjona. Den blei flytta, bygd om og bruka til smie ei tid. Seinare er bygningen restaurert med torvtak.

Loftet står "rett su fe" våningen. Loftet blei bygd i 1775, i Anne og Halvor Sveinson si brukartid, og liknar på det freda loftet på Nedre-To.

Olav Tho bygde ny våning nedi hagen i 1976, påbygd i 1986.

Den gamle husestaden til Nedre-To låg nedpå "Hausen" på flaten ned for husa til Myljom-To. Der sto husa sikkert til 1740-åra, da garden blei endeleg delt, og husa på Myljom-To og Nedre-To blei flutt til kvar sine tun.

Våningen på Nedre-To var opphavleg ei tømre på ei høgd, som seinare er bygd om og kledd. Tømra er truleg frå midt på 1800-talet, da Levors-To blei utskilt frå Nedre-To. På den andre sida av tunet står loftet, som er freda. Den vakre bygningen er frå 1797. Høgre opp i tunet, mellom stugo og loftet, sto eldhuset før. Det var ein gamal bygning med stavverkssval på gavlveggen. Eldhuset er selt og sett opp att på Nutheim i Flatdal.

På eldhuset sin plass bygde dei ei ny sommarstugu. (1975)

Driftsbygningen på nedsida av våningen er frå 1962. Dei gamle uthusa sto rett neafor. Dei var bygde isaman. Hestestallen var bygd inntil. Det har truleg vore smie der hønsehuset sto seinare.

På Levors-To er fjøset frå 1937. Elles er alle husa gamle tømrer. Halvor Aabø har modernisert og restaurert stugo, som er bruka til utleige.

På Bollås bygde dei ny våning i 1955. Den står på tuftene til gamlestugo. Det var ei tømre på ei høgd med den klassiske innreinaden med stove, kove og re. Harald Aabø kjøpte stova og sette den opp som hytte på Skeie ved Skjesvatn. Buret på Bollås er truleg gamalt. Uthusa er også gamle, men alderen er ukjend. Dei sto kvar for seg tidlegare, men fjøset er flutt inntil løa. Kjona er flutt inntil fjøset og er omgjort til hestestall. Det var ikkje stall på Bollås i eldre tid, for dei hadde ikkje hest. Eit eldhus er selt og flutt til Litle-To.

Marknamn. På Øvre-To heiter det Karbretmålet "ende nordai" huset. "-Eg så` eple, der no", sa Anne Tho. (1975) Eple, d.e. jordeple, den gamle nemninga på potet. Namnet har venteleg ein samanheng med kabrette, ost koka av myse. Stuguåker, Bergåker og Krokåker ligg sud for husa. Der brørne til Anne, Ola og Harald braut, heiter det Nybrotet.

På Nord-To seier dei "uppå tuftin" om området rett ovafor husa der den gamle huse-staden låg." Ende su fe husa" er Kobbensekra, og nordafe uthuset ligg Smiujordet.

Dei talrike namna på åker og eng, på hamn og hegne, var ikkje tilfeldige. Så lenge folk dreiv på den gamle måten, med åkerlappar innimellom slåtteteiger og beitemark, var namna naudsynte i den daglege drifta. I sommarhalvåret var folk og dyr opptekne på kvar sine område, og med marknamna heldt dei greie på kvar dei var.

På Myljom-To heiter det Stuguekra, Osphaug, Den lange ekra Storåker, Hausen, Kålblommyre, Stellsåker, Vårfjosbakken, Vårfjoshamne, Sauehamne, "Nei dal`ln", Leira og Skjerstaupet. Humlerøysi ligg ned for uthusa, og ned og vest for uthusa ligg Vøllun. Den nørdste delen av jordet er kalla Bjønntveit. Rett opp for husa ligg Hegne, den blei slege før, men har vore hamn i nyare tid. Ved sia av Hegne ligg Saudalen. Gardsåker ovanfor Levors-To blei broten av Andres Tho, brukar frå 1875.

På Levors-To ligg Stuguekra "ommafe stugu".

På Nedre-To er Døla dyrka opp av Kristian, brukar frå 1940. Der var mykje stein og myr før. Steinsåker ligg ovanfor husa.

På Bollås er Nybrotet dyrka opp av Ola O. Bollås, eigar frå 1944. Sud på jordet ligg Storåker og Le`-åker. Gjennom leèt der, kjem dei inn på jordet. Det heiter Slengja på bortsida av låven, og Haugåker ned mot skogen. Bursekra ligg neafor buret. Lenger ned er det små lappar i fjellskortene, Bergåker, Halvors-målet og Hartblande. Der sådde dei hamp, tidlegare jamvel korn og poteter.

Inntil stranda ved Ståldalsvatnet er eit svaberg som i si tid fekk namnet Suptun-stuberget, (eller Syftansokberget) og segna seier det bar slik til: Ein mann frå Myljom-To ville med kløv til stulen på Syftesokdag. Dette var ein høgtidsdag, og mannen fekk høyre kor gale det var å ta avstad med kløv syftesokdagen. "Suppe meg opp og suppe meg ned!" svara mannen i To. (Syfte meg her og syfte meg der!) heiter det i ein annan versjon. " - Eg kjem no te` fårå eg da." Men på Suptunstuberget snubla hesten på det glatte berget og både den og mannen hamna i vatnet og drukna, heiter det. Syftesok, den 2. juli har namnet etter St. Svithun, ein engelsk helgen og bisp i Winchester f 862. Dagen var høgtida i Noreg til 1770.

Innmark. På Ambjørndalen ligg storparten av innmarka ved husa, men Ospelon og eit stykke ved vårfjoset ligg for seg sjølv. Inni skogen ligg Brennevinsekra. Den var oppe under krigen. Det er ukjent kva namnet kjem av. Ambjørndalen hadde utslåtter på Svartestul, på bortsida av åa. Dei hadde løe der tidlegare.

Innmarka til To-gardane ligg stort sett samla rundt kvart av bruka. I 1880-åra blei Bråten, Flatin og Nystul sameige delt.

I Myljom-To si innmark, eit stykke i øvste delen av hegna mot Øvre-To, ligg "Bekslebetstykkje". Dette stykket låg til Øvre-To før. Det blir sagt at eigarane på dei to bruka kjekla, og det gjekk ikkje betre enn at mannen i Øvre-To dreiv til mannen i Myljom-To med hestebegslet. Bota blei så dette jordstykket, som var åker tidlegare. Stykket skil seg klårt ifrå resten av Myljom-To si mark. Det er liknande soger på Nordbø og Berge.

Storparten av innmarka i To-grenda og på Ambjørndalen ligg i bratte bakkar, rudde og stelde med slit og sveitte gjennom fleire hundre år. Kjetil Valufsin har skrive om jordarbeidet i erindringane sine. Mannen på Ambjørndalen hadde mange til å bryte opp og rydde åkeren for seg. Sjølv om denne jordvegen ikkje var så bratt, var jordet fullt av stein og steinrøysar. Dette drog dei ned til dalbotnen og til foten av Vestfjellet.

Kristian Ambjørndalen fekk gode kornavlingar for han stelde så godt med åkeren. " Han køyrde oppatt molda til kvart år. Og han hadde god gjødsel. Han køyrde fram ein masse granbar om vinteren. Tenesteguten hakka baret på ein stabbe, så smått som han kunne få det til. Så la han baret i landrenna under kyrne. Etter det hadde liggje i landrenna og drukje te seg av land og anna gjødsel, så er det sikkert at det blei kraftig og første slags gjødsel som blei bruka på åkeren. Gjødselen "virka i langdrag" for det gjekk lang tid før det gjekk i oppløsning på åkeren." Kristian Ambjørndalen hausta 40 tønner bygg, er det sagt.

I Togrenda er der større vidde, men brattare. Store delar av jordvegen har vore tung å bruke.

Skog og utmark. Skogen og beiteområda til To-gardane er utskifta noko etter kvart. Den siste store utskiftinga var i 1907, da To og fleire andre gardar hadde skifta skog- og beiteområda i Ståldalen.

Til 1907 hadde To, Åbø, Gutehus og Ambjørndalen fullt sameige i Ståldalen. Sjølve området ligg mot Sisjord og Hovdejord i aust, vidare mot Særsland til Middagstjønna og Åmotsdalsnuten til Svinombeitet. Svartdals-grensa går mot Åsdalen i sør til Haugen sønnafor Ståldalen, så sørvest for Løkjen ved Ståldalsvatnet.

Tilhøva innan dei fire opphavlege gjetslemota eller beiteområda blei ikkje handsama eller endra, men skogen blei skifta slik at seks av partane fekk to teigar kvar, dei andre sju fekk ein teig kvar, alt utmælt etter skyld. Både barskog og lauvskog var medrekna.

Grensene mellom dei ymse beita blei gått opp etter at grensa mot Svinom var fastsett. Det var Listulbeitet, Åbøstulbeitet, Bjørnstulbeitet og Sørstulbeitet eller Heimståldalsbeitet.

Noko av skogen til To ligg ved garden, noko i Vestfjellet, og noko ved plassane og fjell-skogen innetter Ståldalen og like til Skjesvatn. Alle dei nemnde områda er teigdelte. Øvre-To og Nord-To har all sin skog på heimsida av Svorte. Storparten av den drivverdige skogen på Ambjørndalen ligg i områda rundt garden.

I 1880-90-åra dreiv dei ut tømmer frå områda ved Skjesvatn. På det meste tok dei ut 10 -12 tylfter ved Aslebekk. Da fløytte dei til Skjesoset, og køyrde tømmeret vidare derifrå. Det vanlege var at dei hogg, kvista og klargjorde tømmeret om våren. Da turka stokkane i god tid før fløytinga. Men det var tungvinn drift, for dei kunne ta berre få stokkar i hakjen i gongen ned til Skjesvatnet, og ofte dreiv dei skogen ein god veg ifrå vatnet. Tømmeret blei lagt i lunnar ved oset, og køyrt heim til To-velta på vinterføre. Karane i skogen leid mykje vondt. Både dei og hestane overnatta i sela, som var gisne og kalde, og bygde for stulsdrifta om sommaren.

Skogen i Vestfjellet ligg nokonlunde i tilknytning til gardane på heimsida av Svorte. Noko av denne skogen er selt ifrå. Såleis kjøpte Leiv Skårnes Dalali austre og vestre frå Nedre-To og Levors-To i 1920-åra. Det er bratt i desse områda, og der har jamt over vore mindre drift etter moderniseringa av skogsdrifta.

I nyare tid er områda godt utbygde med skogsbilvegar både på heimsida og på " vestsida" av Svorte. Skogeigarane har ikkje fast skogsdrift, men driv ut skog år om anna.

Stulsområde. To sine vårstular ligg i Ståldalen, og langheistulane ligg ved Skjes-vatnet. Frå gamalt var båe områda i sameige med andre gardar i bygda, mest Åbø og Gutehus.

Namnet Ståldalen er fleirtalsnemninga for ein stule, - fleire stålar. Da stulsdrifta gjekk for fullt, rekna dei med 15 stular i Ståldalen.

Storparten av stulsdrifta tok slutt tidleg i 1950-åra, før utbyggjinga av Hjartdølavass-draget tok til. Ei ny tid krev nye driftsmedtodar, og tidleg på 1980-talet starta drifta på Ståldalen sambeite. Sjå Åbøgrenda.

Beitet i Ståldalen blei rekna for å vere sers godt. "Ståldalen hadde ord frå gammalt av for å vera ein grasdal, med gode beite og grasute slåttestular."

Kløvvegen til Ståldalen går opp "su fe husa" i Lebakken på Øvre-To, eller frå Myljom-To, så inn ved Åsen, opp Verpebrekka og Resbakken, over Brennun, ned att til Ståldalsoset og innover på hi sida av Ståldalsvatnet.

I Verpebrekka midt mellom To og Ståldalen var det eit verp. Når dei førde til Skjesvatnet, rekna dei 3 1/2 time frå garden. Etter gamalt tok dei av til Stavatjønn frå Ståldalen og ned til Svinom. Seinare køyrde dei med hest til Nørsteteig i Svartdal og kløvde derifrå gjennom Åsdalen til Svinom og Aslebekk.

Dei bruka pråmar over Ståldalsvatnet, medan dyra fór rundt. Stranda rundt vatnet var storsteinut og ujamn, og der var vondt å kome fram. Der var eit pråmstø i oset til Ståldals-vatnet. Det blei gjerne nytta av folk nedanfrå bygda. Så var det eit pråmstø i Dekkein`, på vestsida av vatnet, eller midt for Høljestul som ligg på solsida. Nokre hadde pråm i Koteviken. Fleire frå plassane bruka desse støa.

Når dei køyrde høy ifrå Ståldalen, så fòr dei isen, og vidare over Kotebekken, Deilkåse og Bråten til To-grenda.

Etter den gamle skikken sat dei tre veker i Ståldalen frå St. Hans (Jonsok), og så to veker att frå 1. september til Krossmess. Seinare sat dei berre to veker på vårstulane ved St. Hans leite før dei flutte til langheia. Ståldalen har vore godt nytta, og der er mange stular. Alle bruka har kvart sitt ro. Dei var inngjerde så lenge det var stulsdrift, og brukarane hadde hevderett. I Ståldalen fekk Nedre-To det sønste beitet, medan Øvre-To sat midt i Ståldalen.

Mange av stulane i Ståldalen har person-manm. Ofte er det ikkje vandt å finne opphavs-mannen. Det fell naturleg å tru at rudningsmannen gav stulen namn.

Høljestul til Nedre-To må ha vore eldste vårstulen til Nedre-To, frå den tida garden var einbølt. Hølje bruka To frå 1671. Håråldstul rett ved sia blei truleg rudt av Harald, som var brukar på Myljom-To 1806-42. Myljom-To har og stulen Dokkje "neafe" Håråldstul. Ovafor Håråldstul ligg Iglestul som er Levors-To sin vårstule i dette beitet. I 1910 kjøpte Andres O. Tho på Myljom-To beiteretten i Ståldalen av Ola H. Tho på Levors-To for 300 kr. Skøytet blei tinglyst i 1919.

Johansstul i det same beitet er stulen til Ambjørndalen. Der har vore fleire med namnet Johannes på Ambjørndalen. Kanskje det er Johannes Torson f 1705 som har gjeve stulen namn? Det er lenge sia Johansstul blei bruka.

Øvre-To sin stule heiter Bjørnstulen, medan Nord-To sin stule er Løkjestul med ein løk midt i roet. Løkjestul blei rudt av Harald Bollås, i Halvor Anundson si brukartid, - han var brukar frå 1849. Harald rudde også Myrstul, som han gjerde med torv. Bollås har og eit sel i Ståldalen. Bjørnstulen skal ha fenge namnet sitt etter ei hending der det stod om livet for ein mann som møtte bamsen på denne stulen. Det skal ha vore ein hund utanom det vanlege som berga mannen, heiter det.

Tussen skal ha hersa på Bjørnstul. Sjølv om dynna (døra) til selet blei stengt aldri så godt når dei hadde sauene inn for natta, så kom dei seg ut ut, fleire vender. Folk meinte at dei underjordiske ville ha selet på Bjørnstul for seg sjøl.

Halvor H. Sisjord: "Og sjølvsagt var det vassorm. ...Vassormen var på land av og til, og rann frå det eine vatnet til det andre. Somme såg sløer i myrane, som om noko hadde drege ein tømmerstokk etter seg. Og der han hadde glide mot røter og trestammer var borken skuva av. - Han var ingen lettvekter! Desse sogene om ormen blei vel ikkje alltid tekne alvorleg- kanskje heller fleipa med.

Harald Tho var sogemann. Han sat ein gong i selet på Håråldstul og fortalde om Ståldalsormen. - Om han hadde sett han sjøl, eller det var ein annan, skal vera usagt -. Men han hadde skalle som ei kyr, sa Harald. Ha`n hønn da? ville Gunhild Sisjord vita..."

Stulane i desse områda blei bruka fast til ut i 1950-åra. På Øvre-To slo dei stulane " ette` som de` råka te`", men nokon fast slått har det ikkje vore i Ståldalen sidan 1955/56. Det blei mest umogleg for ein einsleg brukar å streve seg heim med stulshøyet vinterstid. Vinterkøyringa sto på dugnaden frå heile grenda.

Høyet i Ståldalen blei samla i sel. Dei rekna til vanleg fire vinterlass frå kvar stule.

Nord-To har også ein stule som heiter Vasslaus. Den ligg i heimemarka, nord og opp for garden, ikkje langt ifrå den tidlegare plassen Bråten. Der har vore sauebeite og slåtte. Eit sel sto til 1970-åra. Noko lenger nord ligg Heii som og var heimstule til Nord-To før.

Øvre-To sin stule, Bekkjesmyr ovanfor Bjørnstul, blei makeskifta med eit myrområde ved Bjørnstulbeitet.

Forutan sjølve stulsdrifta, med alt arbeidet med gjæting, mjølking, kinning, ysting og primkoking, var det ofte budeia som måtte skaffe ved til fyringa, meiner Kjetil Valufsin. Ofte hadde dei dårleg reiskap å hjelpe seg med, og måtte rive og bryte tørrbrisk. Ikkje sjeldan var det lite skog nær stulen. Anten var han alt bruka til ved, eller til buskegard kring stulen. Det var vanleg å gjerde med lange granråter, for dei var greie å få til gardhestar som heldt garden. I lengda gjekk det hardt på skogen, og somme fòr hardare fram enn andre så lenge der var sameige.

Det hende dei var seine med stulsslåtten. Da var det eit strev å halde buskapen unna det fine fjellgraset. Ofte måtte dei vakte høyet om natta for at buskapen ikkje skulle ta til seg av høybreiene. " De` va` tungvinn fòring!"

Kjetil Valufsin fortel, at Anne Tho f 1881, dotter til Gunleik Halvorson Tho, gjætte sauer på Vasslaus. Medan ho gjekk over ei myr, blei ho ormstukken i okla. Da ormen hadde stukkje, sprang ho til den næraste bekken for å drikke vatn. Etter gamal tru måtte dei kome fyri ormen for å drikke, for da skulle dei ikkje kjenne vondt der ormen hadde stukkje. Så koka dei opp geitemjølk og la på. Det skulle også vere bra mot ormstyng. Men Anne blei sjuk, "... og hun fekk same farge som ormen", og låg sjuk i seks veker etterpå.

Det kunne vere drygt heimetter når ein blei sjuk på stulen. Halvor H. Sisjord: "Bergit Hovden blei sjuk i Ståldalen. Ho var i slåttonna på Iglestulen i lag med adoptivforeldra sine, Aslaug og Olav Tho, Levors-To. Det tok til med veldig verk i kroppen, og truleg feber så ho blei liggjande. På eit eller anna vis måtte ho koma seg heimatt og få dokterhjelp. Dette var eit av krigsåra, eller kanskje det var fredsåret 1945. Mor og eg og nokre av dei mindre syskina mine var på Hårålstul i slått. Gunleik Hovdejord blei bodsend, og kom med hest. Men Bergit orka ikkje sitja på hesteryggen. Ho måtte berast. - Ei selsdør blei i hast laga til båre. Og mor skunda seg i veg til Bjønnstul. Der visste vi Harald Tho dreiv med slåtten, og no var det om han kunne bli med og bera.

Så rodde vi over vatnet, og tok fatt på den lange vegen ned markene til Levors-Tho. To bar samstundes, og tredjemann løyste av med nokorlunde like mellomrom. - Det viste seg at det var poliomylitt Bergit hadde fått. Ho kom seg omsider såvidt på føtene att, men var helseknekt for resten av livet."

To-gardane si langhei ligg ved Skjesvatnet. Der var delt som i Ståldalen, Nedre-To hadde det sønste beitet, medan Øvre-To hadde beitet lenger nord. Stulen til Nedre-To heiter Svinom. Aslebekk til Øvre-To låg om lag midtveges på Skjesstronda. Roet var flatt og fint, og halla ned mot vatnet.

Det er ei segn om Aslebekk. Mannen som åtte stulen heitte Asle. Over stulsvollen rann ein omfram god fiskebekk. Det hende Asle leigde bort fisket for ei ku. Til sist blei det krangel om betalinga. Han som leigde fisket ville ikkje ut med den dryge leiga. Dei barka i hop, og Asle låg att livlaus. Etter den tid gjekk ikkje fisken på bekken, er det sagt. Dei skal ha funne tre sølvknappar der Asle miste livet. Tre er eit magisk tal i segnverda. Det er fleire liknande segner frå Hjartdal.

Kjem namnet Svinom frå dyrenamnet svin? (Gno. svin n.) Eller er det ein stad der vatnet minkar, frå gno. svina, d.e. minke? Det er bra med granskog ved Svinom, og der er også bra med bjørk og raun. Sjølve stulen ligg i ein gvelv opp for Skjesoset. I seinare tid var Svinom sameige mellom bruka på Nedre-To. Myljom-To åtte ein halvpart, Nedre-To og Levors-To kvar sin fjordepart. I 1918 blei skogen og grunnen selt, med atterhald om beite- og bruksrett for Myljom-To. Det same gjeld eit mindre skogstykke.

Svinombeitet i Husdalen mellom Skjesoset og Stavatjønn er rekna for eit godt beite. Andres Tho f 1839 d 1917 hadde stulsdrift på Svinom frå 1873 og i heile si brukartid. Den første tida leigde han både hjuringar og stulesjenter, seinare tok borna over. Den eldste dottera Ragnhild Tho f 1870 var først hjuring, så budeie på Svinom. Ho hadde minst 30 somrar der inne. Dei tok bra med krøter, og dreiv godt.

Mykje av stulsdrifta i desse traktene fekk ein ende før anleggstida, med utbygginga av Hjartdølavassdraget og neddemminga av Skjesvatn som den endelege slutten. På Svinom var det rein stulsdrift til 1956. I dei siste åra var det Aslaug Funner som dreiv der. Med full stulsdrift kunne ho ta 30-40 ungdyr attåt. Der er stulsbu og hytte nå. På Myljom-To har dei vore "... me` dyre fe kon sjave, når me er færdi me slåtten", sist i 1984. Da dreiv Aslaug Tho. Dei har ikkje slege stulen sidan 1935/36.

Øvre-To og Nord-To sine stular ved Aslebekk blei neddemde ved reguleringa. Nord-To har ei hytte i området. Dei hadde stulstell til om lag 1950, og slo stulen til anlegget tok til. Dei rekna om lag fire vinterlass med stulshøy frå kvar stule. På denne sida av Skjesvatnet var det godt fjellgras på stulane. På Skjessida var det mest finntust.

Det var vatn på tre kantar av roet på Aslebekk. Beitet hadde etter måten lita vidde, på grunn av det bratte lendet ikring.

Mari Tho frå Nord-To f 1838, sat på Aslebekk i om lag 40 somrar.

Liv Bollås f 1801, sat på Aslebekk med kyrne. Ho var så nyttig, Liv. Medan ho var ute med krøtera, så grasa ho samstundes. Grase d.e. sanke, skjere gras i ulendt terreng. Liv hadde med seg ein stuttljå for å grase i sørhellinga av Vålånuten. Der var løgnt, og godt med gras. Liv bar mange bører til eit lite sel i nærleiken. Elles så måtte ho "vøå fe seg", sanke ved medan ho var ute og gjætte. Når ho så skulle heim att om kvelden, måtte ho draga med seg ei svær vedbør til primkokinga og anna koking på stulen. Det var stritt etter ein lang dag i fjellet, og med mjølkestell av mange kyr som venta.

"Anne" Bollås gm Torbjørn Bollås, sat på Astridstul i Ståldalen med sine eigne krøter. (Truleg Mari Bollås f Skogen 1807 d 1879). Ho hadde ein jentunge med seg til hjuring. Medan dei gjætte ved Astridstul, så kom der ein skrubb for å ta sau. Jentungen huga og skreik av redsle for skrubben. Men Anne Bollås sa ho tarv ikkje vere redd, " fe no heve eg klumma skrubben". Dei fekk jaga krøttera attom seg, og så gjekk Anne midt i mot skrubben. Ho lyfte armane og skreik med hard røyst, at skrubben ikkje måtte sjå seg til nokon kant, anna gange rett fram i ein retning. Skrubben tok av stad nett slik Anne hadde sagt. " Det synte seg at Anne kunne klumme skrubben."

Plassar. I fjellet ovanfor Ambjørndalen låg eit heilt lite plassesamfunn på 1800-talet. Det var to Bollåsplassar, som låg jorde i jorde med Skogen, også nemnt for Or-Skogen. Rett ovanfor låg Bråten og Deildkåsa jorde i jorde. Deildkåsa låg mot heradsgrensa til Seljord, noko namnet vitnar om.

Lengst i aust låg Åbø-Åsen eller Åsen ut mot bygda. Lenger ned i Ambjørndalen mot Svartdal låg plassane til Ambjørndalen, mest som ei forlenging av same grenda. Det var Vellufsin og dei to Satin-plassane. Den tredje og nørdste Saten-plassen låg til ein gard i Svartdal. Den sønste har seinare bytt namn til Dale, og den eigedomen ligg rett ned for Vellufsin. Ospelon eller Ospelund var og bustad på 1800-talet.

Så lenge vegen til Seljord gjekk oppi lia, var det stendig farting over heradsgrensa plassfolka imellom. Nå er der heilt øyde. Nokre av husa står. Andre stader er der knapt spor etter dei attgrodde tuftene.

Andre herlegdomar. Det var kvern både til Skogen og Bollås, oppunder fossen ved Skogen. Mannen i Skogen var møllar. Han mol for heile grenda. Tidlegare hadde Ambjørndalen ei kvern på vestsida i delet med To, men der var ofte for lite vatn. Kristian Ambjørndalen grov ei renne frå Svorte og ut til kvernhuset, og fekk såleis vatn frå både Dålåbekken på Vestsida og frå Svorte.

Dei veidda frå både gardar og plassar på To og i Ambjørndalen. I gode år fekk dei stor fangst av både rype og orrfugl som dei selde på butikken i byte med andre varer.

Ambjørndalen ytte kongsskatt, 1 kalvskinn, men ingen av dei andre gamle skinnskattane i 1585/86. I lensrekneskapa i 1602 og seinare skatta garden for ein øydegards skatt, som var 8 mæler korn. I 1647 var landskylda på 8 mæler korn, og garden skatta 1 1/2 dlr. I 1723 var skylda den same. I 1802 var skylda redusert med 13 1/3 lispund. Ambjørndalen hadde gardsnr. 46 til 18o2. I 1838 var gardsnr. 1, løpenr. 1 og 2. Gardsnr. i 1886 var 1, bruksnr. 1 og 2. Skylda i 1802 var 2 rd. 30 sk., ny skyld i 1838 var 4 dlr. 4 ort 11 sk., revidert til 8,17 skyldmark i 1886.

Der var "ingen" herlegdomar til garden i 1666. I 1723 var jordvegen vurdert som tungvunnen mold-, stein og frostlendt jord i bakli. I 1802 var Ambjørndalen ein "god" gard, som låg for seg sjølv utanfor alle sameige. Også i 1845 var garden rekna som god, der dei brødfødde seg sjølv, og jamvel hadde korn og poteter for sal. I 1864 var storparten av jordvegen rekna for tung å vinne. Da rekna dei ikkje med at jorda var frostlendt, men det var vanskar med å få turt høy avdi sola gjekk tidleg ned. Det var elles nemnt at jordvegen var omkransa av bratte fjellveggar mot sør og nord og utsett for jordras. I 1864 var det 16 mål åker i storparten god jord, 22 mål dyrka eng og 160 mål bratt og steinfull slåttemark til garden. Ambjørndalen hadde framleis jord som kunne dyrkast opp, men berre med store kostnader.

Der var skog til vøling av husa og til ved i 1723, det same i 1864. Der er ikkje nemnt skog for sal.

I 1723 hadde Ambjørndalen nok fjellbeite og ein slåttestule. I 1864 hadde garden nok hamn ved garden, elles vår- og hauststule, men ikkje sommarbeite. Dei rekna med berre 14 mål fjellslått, men der var godt med lauv til tileggsfòr ved garden.

Der var ikkje rekna med andre herlegdomar til garden.

Ambjørndalen er gamalt bondegods. Garden var utan folk i 1537. Dette året selde Aslak på Flatland og Bjørn Kjetilson på Risvoll " En øde gard på Ambjørndalen "... til Solve? Bjørnson og Tor Bjørnson på To. Garden var sjølveige tidleg på 1600-talet, men frå om lag 1630 åtte sambygdingar garden på nytt. I 1647 åtte Tor Åbø og Gisle Blika i Svartdal kvar sin halvpart i garden, medan Johannes bruka. Han løyste seinare inn halve garden.

I 1584-1672 heiter det i skattemanntala at Kongen eig 1 kalvskinn laus landskyld i Ambjørndalen. Garden var difor friteken for skatt. Dette må vere det skinnet som er nemnt i 1585/86. Seinare i 1670-åra hadde staten selt sin lut i garden til trelasthandlaren Brochenhuus. På same tid hadde Iver Jenssen, Skien, fenge syn for tømmeret i Ambjørndalen. Vel ti år seinare hadde Jenssen selt sin part i garden attende til brukaren. Venteleg har han då tatt ut det tømmeret som var noko verd. Seinare er nemnt skog berre til husbruk på Ambjørndalen, og brukaren fekk vere sjølveigar.

Ambjørndalen, seinare gards- og bruksnr. 1.1

uttale: àmbjønndal`n

I) Kjetil Ambiørndal nemnt i skattemanntal i 1602. Han kan ha vore gift med Guri, sjå Ia).

Ia) Guri, nemnt i 1603.

II) Ola, nemnt i 1610-11 i dei same skattelistene.

III) Clemmidt Ambiorndall, nemnt i skattemanntala 1618-25. Klemet er oppskriven i brukarlistene, men han kan godt ha vore berre eigar av garden. Namnet er elles ikkje bruka i Hjartdal. Men Klemet kan ha vore innflyttar, t.d. gift med ei hjartdalsjente. Diverre teier kjeldene.

Etter eigedomslistene i 1620-åra åtte Tor Åbø heile Ambjørndalen i 1624-26. Seinare åtte Åbøfolka halve garden i fleire år.

IV) Såmund Ambiørdall, eigar og brukar, ført i brukarlistene 1627-42.

Det er uvisst om neste brukar var i ætt med Såmund. Etterkomarane til Johannes og kona hans blei verande på garden i meir enn 200 år frametter.

V) Johannes Ambjørndal, brukar ca. 1643-93, åtte halve garden, f ca. 1612/14 og gift. Konas namn er ikkje nemnt. Born: 1 Johannes f 1648/1652, sjå VI).

Johannes hadde bygselretten, det vil seie at han hadde råderetten over garden, sjølv om ein annan åtte like mykje i garden. På 1670-talet kjøpte skiensborgarar delar av Ambjørndalen for skogen si skuld.

Johannes skulle vere ein stor jeger. Det var særleg rein han jakta på, helst ved Vindeggen og traktene omkring. Ei natt låg Johannes i eit sel ved Butjønn, heimanfor Vindeggen. Ut på natta blei det eit voldsomt leven. Nokon tok til å kaste gvåv av selet, og Johannes frykta det sto om livet. Johannes lova at han skulle bli meir forsonleg mot dyra, berre han kom ifrå dette med livet. "Om Johannes slutta med jakta hørdest ikkje noko om. Men han kom ikkje meir i desse traktene."

Kan det vere denne Johannes som gav namn til Johansstul på solsida av Ståldalsvatnet? Etter det som blir fortalt, skulle mannen på Ambjørndalen ha vore så lenge på stulen saman med eigarane frå To, at han kravde hevderett til Johansstul: " Etter gamalt skulle den som hadde eigarrett liggje i oversenga, medan dei som leigde seg inn, hadde undersenga. Mannen på To nemnde på at før så låg dei ifrå Ambjørndalen i undersenga, men no ligg dei i oversenga..."

Fullt så enkelt å få seg fjellbeite var det vel ikkje.

VI) Johannes Johanneson, eigar og brukar ca. 1690-1700, f 1648/52 d 1700 gm Gro Bjørgulvsdtr. Håtveit frå Nedre-Håtveit. Born: 1 Tor f 1668/70, sjå VII. 2 Kristoffer, til Vellufsin, seinare Bratsberg i Hovlandgrenda. Johannes hadde også 3, dottera Eli f 1687. Mor hennar var Tone Egderud, Hovland.

I 1687 blei Johannes bøtelagd for ei anna utanomekteskapeleg sak. Det galdt ei Toril Sigurdsdotter, ho og Johannes var slektningar, dvs. tre- eller firmenningar. Det er uvisst om dei hadde born i saman. Det blir hevda at styresmaktene frykta meir sjukdom ved inngifte. Men det var meir truleg at dei strenge reglane var oppretta på grunn av inntektene dei gav. I tette bygdesamfunn med avgrensa samkvem med andre, seier det seg sjølv at mange fann partnaren i heimbygda. Ofte var det jamvel eit krav frå ætta at dei gifta seg med ein slektning, - for eigedomen si skuld. Men styresmaktene tok bøter av dei som valde ein slektning til ektefelle, og prest og lensmann fekk gode inntekter av dette.

Dei økonomiske kåra var ikkje så bra da dei skifta etter Johannes i 1701. Den samla formuen er ikkje nemnt, men buet åtte berre 1/4 i Ambjørndalen, d.e. 2 mæler, men med bygsel over 4 mæler, "... Hvoraf en deel," storleiken er ikkje nemt, er bortpanta til " Monseigneur" Anders Nilssen, Brevik. Det er nærliggjande å tru at Johannes har seld tømmer til Nilssen og fenge betalinga i varer på forskot. Da kom han lett i klemma. Det var lagnaden til mange gardbrukarar. Ikkje få mista gard og grunn. Panteluten var taksert til 24 rd. Lausøyren i buet etter Johannes var sett til 14 rd. 6 sk.

Sonen Tor tok over Ambjørndalen.

VII) Tor Johannesson Ambjørndalen, eigar og brukar ca. 1700-47, f ca. 1670 d 1752 her gm Helge Kjetilsdtr. Hovland frå Sud-Hovland. Born: 1 Liv f ca. 1700 d 1784 på Risvoll gIg med kongebrev i 1723 m Ola Leidulvson Bøle. GIIg 1767 m Ola Levorson Risvoll. 2 Johannes f 1705, sjå VIII). 3 Gunhild f 1707 d før 1741. 3 Ola f 1709 d s.å. 4 Ola f 1710 d 1784/85 på Mæland. Det er truleg denne Ola som åtte Bratsberg 1739-48. Han kom seinare til Nord-Mæland. Ola var gift tre gonger. Born, sjå Mæland. 5 Kari f 1711 g 1743 m Halvor Nilsson, Nedre Bollås. Dei flytta mykje, budde på Øvre-Gutehus, kom attende til Bollås og seinare til Haugstugu i Flatdal. 6 Kjersti/Kirsten f 1714 g 1743 m soldat Tov Nilsson på Bollås, til Nord-Gvåle. Kari og Kjersti blei gift med to brør. Dette blei kalla for "syskenbyte". Ikkje sjeldan bytte dei jamgode eigedomar ved det same høvet. 7 Kjetil f ca. 1719 g 1749 m Margit Jespersdtr. Hykkerud, til Vellufsin. 8 Ragnhild? ikkje nemnt i skifte i 1741.

Tor løyste inn att garden. I 1706 løyste han inn 2 mæler frå borgarmeister Weyer og ei Ingebjørg Johannesdtr. Frå 1719 åtte han heile Ambjørndalen. Heile ungeflokken fekk seg bustad i heimegrenda, i allfall for ei tid. Etter kvart flytta dei til gardar i Nordbygda, kan hende på grunn av levekåra på Ambjørndalen.

Dei skifta etter kona hans, Helge Kjetilsdotter i oktober 1741. På skiftesamlinga sa Tor at han ville skifte mellom borna både den parten dei hadde arva etter mor si, og det dei seinare skulle ha etter han sjølv. Førebels ville Tor sjølv bruke garden. Når han ikkje orka meir, skulle eldste son taka over. Da skulle Tor ha føderåd. Føderådet blei i hovudsak utferda under skiftesamlinga.

Tor skulle ha rett til eitt mål åker, som skulle såast til og haustast av sonen. Tor skulle også ha ei ku som sonen skulle fø for han. Når tida kom, skulle føderådsytaren koste gravferda hans.

Nettoformuen i buet etter Helge var 196 rd. Gjelda var på 7 rd 3 ort.- utgifter til gravferda hennar? Jordvegen Ambjørndalen blei vurdert til 200 rd. Arveparten etter Helge blei skift særskilt. Det var nær 4 setting, taksert til 94 rd.

Johannes, den eldste av sønene, tok over Ambjørndalen.

VIII) Johannes Torson Ambjørndalen eigar 1747-84, brukar frå 1740-åra f 1705 d 1784 her gIg 1734 m Torbjørg Gunleiksdtr. Haugan f 1704 på Øvre Haugan, d 1740 i barsel. GIIg 1745 m Ingebjørg Sigurdsdtr./ Siverstdtr. d 1747. GIIIg 1748 m enkja Øli Halvorsdtr. Øygarden f ca. 1698 på Nedre To d 1782 her. Øli gIg m Kristian Johanneson Gvåle/Øygarden og hadde fleire born i første ekteskap, m.a. Halvor, sjå IX), Kristian til Bollås, seinare Skogen, og Povel. Borna til Johannes i første ekteskap: 1 Gunhild f 1735 d s.å. 2 Mari f 1736 truleg d s.å. 3 Mari f 1737 på Gutehus, sjå IX). 4 Gunhild f 1739 d før 1784. 5 Anne f 1740 d s.å. Born i andre ekteskap: 6 Torbjørg f 1747 d 1774 g 1766 m Nils Tellevson, Sudistugu, Bø i Sauland. Johannes hadde også 7 dtr. Tone f 1754, mor Guro Gunnarsdtr.

Johannes og Torbjørg, den første kona hans, kjøpte ein lut i Gutehus i 1739, og budde på Gutehus i fleire år. Sjå Gutehus. Johannes flytta heim til Ambjørndalen da Torbjørg var død. Da busette systera Kari og hennar mann seg på Gutehus.

På slutten av Johannes si brukartid blei plassen Vellufsin utskilt og seld til sjølveige. Vellufsin utgjorde om lag 1/4 av eigedomen. Skøytet er dagsett 1/10-1781. Ti år før døydde den eldste dottera Mari, som skulle hatt garden. Det er rimeleg å tru at arvingane til Johannes rekna med at dei ikkje ville få løyst inn Ambjørdalen utan dette salet.

Johannes levde nokre år til. Dei skifta etter han i 1784. Nettoformuen i buet var 53 rd., gjelda var på 64 rd, av dette skyldte buet 28 rd. til tømmerhandlaren og byborgaren Joachim Adzlew.

Med i skiftet var 2 kyr til 11 rd. og 2 sauer til 1 rd.

Borna etter den avlidne dottera Mari hadde odels-og arveretten til garden. Det var Maris son Kristian som arva garden. Sjå X).

Mari og huslyden hennar bruka Ambjørndalen i fleire år.

IX) Mari Johannesdtr. Ambjørndalen, brukar ca. 1761-81, f 1737 på Gutehus d 1771 der g 1761 m Halvor Kristianson Gvåle f 1727 på Sud-Gvåle d 1799. Bestefar hans var den namngjetne lensmannen, Johannes Pålsson Skeie. Far hans var Kristian Johannesson Gvåle/Øygarden. Halvor gIIg m Gunhild Kjetilsdtr. Blika f 1754/55 d 1834 på Ambjørndalen. Borna til Mari og Halvor: 1 Torbjørg f 1761 - ugift?. 2 Kristian f 1763, sjå X). 3 Johannes f 1767 d 1832 på Vellufsin g 1799 m Lisbet Olsdtr. Tho f 1764 på Levors-To d 1851 på Vellufsin.

Born i det andre ekteskapet til Halvor: 4 Mari f 1778 d 1864 på To g 1807 m Anund Jonson, Nord-To. 5 Kjetil f 1783 d 1876 i Bråten g 1809 m Anne Olsdtr. Gutehus. Dei busette seg først i plassen Ospelon u/Ambjørndalen, og flutte seinare til Bråten.

Dei skifta etter Mari i 1771. Det ser ut som ho og mannen åtte Ambjørndalen på den tida. Buet etter henne åtte "...8 settungar i arvetomten Ambjørndalen samt den infriede plass Walufsen...". Jordvegen blei samla vurdert til 160 rd. Formuen i buet etter henne var 227 rd., nettoformuen var 129 rd.

Med i skifteregistreringa var desse husdyra: 5 kyr til 24 rd. til saman, 1 stutekalv, 1 kvige, 8 sauer, 6 lam, 3 geiter og 2 kje.

Mari let etter seg desse gangkleda: 1 trøye i svart klede med to par gylla flatspenne i sølv til 4 rd, 1 stakk i svart vadmål med liv i fløyel og pynta med gullband til 2 rd., 1 stakk i blått stamet med liv som hadde band i sølv, og seks par gylla sølvmaljer til 7 rd. Dette bringesølvet var med i skiftet: 1 par gylla trøyespenne med hengjelauv til 1 rd. 2 ort, eit par liknande mindre spenne til 1 rd., 2 par liknande i gylla sølv til 1 rd. 3 ort, 1 lang lekkje med nål til 3 ort 12 sk., 1 gylla sølje med ringar og lauv til 1 rd. 1 ort, 1 "glatt" sølje med ring til 1 rd. og to mindre søljer. Mari må ha vore staseleg når ho var pynta til gjestebod! Ho kunne fått tre gilde kyr berre for kleda sine.

Da Halvor var blitt enkjemann, ville han til Blika å fri. "So var han inn i Ospetimmer og prata. Dei sa at han skulle ikkje reise ifrå småborna. Men Halvor ville til Blika han, og han fekk den unge kona frå Blika."

Kristian Ambjørndalen tok over garden etter bestefar sin.

X) Kristian Halvorson Ambjørndalen, eigar og brukar 1781-1813, f 1763 d 1817 her gIg 1793 m Øli Johannesdtr. Flatland f 1776 på Gutehus, voks opp på Nord-Flatland d 1812 i barsel. GIIg 1816 m Ingrid Olsdtr. f 1799? Ingrid gIIg 1819 m Torkel Olson Gutehus, sjå Upp-Gutehus. Borna til Kristian og Eli: 1 Halvor f 1795, sjå XI). 2 Johannes f 1799 gm Mari Jonsdtr. Bollås, til Vellufsin, seinare til Amerika. Sjå Vellufsin. 3 Mari f 1807 g 1838 m Grimar Olson Tho. Sjå Vellufsin. 4 Ragnhild f 1809 g 1834 m Grimar Grimarson Tho, Nedre-To, kjøpte Nord-Risvoll. 5 Ein dødfødt son i 1812. Mora døydde under fødselen. Borna til Kristian og Ingrid: 6 Ola f 1816 d s.å. 7 Ola f 1817 d s.å.

Dei skifta etter Øli Ambjørndalen i 1812. Da heitte det., at "Denne gaards hele skyld 1 tn 1 sett". blei utlagt for 1200 rd. Dette verkar merkeleg, for garden var vel ikkje så stor? Dei må ha rekna Vellufsin med i salet. Ambjørndalen må i alle fall ha vore sett ut for pant, for året etter løyste Kristian inn att garden for takst, som var 1200 rd. Same dagen overgav han garden til sonen Halvor, som blei neste brukar.

XI) Halvor Kristianson Ambjørndalen, eigar og brukar 1813-63, f 1795 d 1863 g 1819 m Liv Halvorsdtr. Århus f 1799 d 1886? Born: 1 Øli f 1820 d 1886 på To g 1854 m enkjemann Halvor Anundson, Nord-To. 2 Kristian f 1822, sjå XII). 3 Ragnhild f 1824 g 1848 m enkjemann Tov Kristianson Berge, Myljom-Berge. 4 Anne f 1827 g 1867 m Ola Sørenson Gvåle, Myljom-Gvåle, uvisst kor dei busette seg. 5 Halvor f 1831 g 1870 m Aslaug Olsdtr. Risvoll, f 1843 på Sud-Risvoll, til Lislero. 6 Ola f 1834 gm Ingebjørg Knutsdtr. Moland, budde først i Satin, d.e. nov. Dale, kjøpte Nord-Åbø i 1879 og flutte dit. 7 Ingebjørg f 1837 g 1870 m Ola Olson Risvoll. 8 Mari f 1844 d s.å.

Da Halvor skulle gifte seg med Liv Århus, reiste han til sølvsmeden Rynjom i Åmotsdal for å få sølv til bryllaupet. Han nista seg ut for tre veker for å halde oppsyn med arbeidet. Sølvet var eit svært fint arbeid. Det blei selt i skiftet etter Halvor, blei det sagt.

Halvor utretta mykje på Ambjørndalen i si brukartid. Han skal ha vore ute i hærtenest i 1807-14, i krigen mot Sverige, og tok over garden om lag 1819. Han var ein flink og dugande gardbrukar, og tok snart til med å arbeide og bryte opp stein. Han rudde store røysar av steinen som låg på jordet.

Mykje av dette arbeidet sto vel folka i plassane for. Halvor skal ha vore nøyen på at dei fekk god kost medan dei var i arbeid, heiter det.

Ein mann skulle få eit kvartel brennevin for å brote eit mål åker vest for husa, nedanfor vårfjøset. Da åkeren var broten og heimebrenten ferdig, skulle dei måle opp "betalinga" enda ein gong. Halvor hadde brennevinet på krukker og karaflar, og han som hadde brote åkermålet, ville ha det over i kvartelet, så han fekk sjå om det stemde med målet. - Det stemde nøyaktig. Dei som var til stades skulle ha ein smak av brennevinet. Da morgonen kom, var kvartelet nesten tomt og brennevinet oppdrukkje.

Halvor flytta husestaden på Ambjørndalen. Sjå u/hus. Etterpå planta han hage med epletre og ripsbusker nedanfor husa.

Men stundom fekk motløysa overtaket på den ivrige gardbrukaren. Ein gong ville ein "austmann" kjøpe garden av han. Dei var forlikte om prisen, men så tok Halvor tenketid. Da lova sonen han å hjelpe alt han makta for at dei skulle greie seg på Ambjørndalen. Det blei ikkje noko av gardsalet. Halvor skreiv også til broren Johannes i Amerika, og var inne på å emigrere. Broren rådde ifrå.

Halvor fekk bruksrett til ein lut i stulen Smørbrek i Svartdalsheia. Han betalte 1 dalar i året i leige til eigaren på Nørsteteig. Halvor sette opp fjøs på stulen. Det var eit særsyn på den tida. Sjå elles u/stulsområde.

Bjørnen hadde vegen sin tvers over jordet på Ambjørndalen, eit stykke sør for husa. Ein dag i slåtten, medan Liv og Halvor var nedpå vollen, høyrde dei slik larm nede ved Svorte. Halvor bad slåttekaren gå nedpå brauta å sjå. Men guten møtte ei binne med tre ungar, og binna sette beint imot Liv som venta seg. - Etter gamal tru gjekk bjørnen etter kvinner som var med barn. Liv skreik, og dei ropa til Halvor at han måtte kome med langorvet. Bjørnen vrengde med augo, klora store torvtuer med labbane og fòr så nedetter mot åa med ungeflokken sin. Det har fare bjørn same vegen seinare.

Ei anna og mykje omtala bjørnesoge hende vinteren 1905/06. Det var den siste bjørnejakta som har gått føre seg i Hjartdalsheiene. Halvor Ambjørndalen, Vesle-Hans Risvoll og truleg Olav T. Kåsa var på mårjakt føre jul da dei skremde opp ei binne. Ho gjekk i hi i Ormaskjernuten, og dei skaut henne om våren. Sjå skog og utmark, Hovlandgrenda.

Det var tre nyfødde ungar i hiet. Den eine blei amma opp saman med ein nyfødt gutunge og den berga seg. Bjørnungen kom til Ambjørndalen og voks til. Han fekk gå laus ute i tunet, og når vinteren kom, låg han mest under ein høydott i uthuset. Da bamsen var nokre år gamal, blei han seld til ein kar i Norsk Hydro på Notodden. Der levde han ei tid, men blei avliva etter at han hadde rømt frå bjørnegarden og skremd folk.

Året etter at Halvor døydde fekk odelsguten Kristian skøyte på Ambjørndalen. Da var føderådet til Liv medrekna. Heile garden var pantsett, utan Lislero og Satin, som dei yngre brørne til Kristian fekk arvefeste på. Elles fekk Kristian arvefeste på fjellbeitet Smørbrek u/Midtbø i Seljord. Samla måtte Kristian gi 2232 spd for Ambjørndalen i 1864.

XII) Kristian Halvorson Ambjørndalen, eigar og brukar 1864-99, f 1822 d 1913 g 1866 m Signe Olsdtr. Århus f 1837 på Sud-Århus. Born: 1 Halvor f 1867, sjå XIII). 2 Anne f 1868 gm Olav S. Blika. 3 Liv f 1870 gm Ola Leivson Særsland, seinare Tjønnås i Sauland. 4 Olav f 1872 d 1915 på To gm Ingebjørg Olsdtr. Søre Blika, kjøpte Nedre-To av far sin i 1899. 5 Ragnhild f 1875. 6 Johannes f 1876.

Før Kristian tok over garden, dreiv han som handelsmann.

Han drog til Kongsberg med skinn og vilt, og bytte i skråtobakk. Det var mange i bygda som togg skråtobakk, så han hadde god avsetnad på varene. Elles kjøpte han varer som han visste at folk i bygda hadde bruk for. Opp til 30 kg bar han på rygg attende til Hjartdal og selde. Det var sju mil med bakke opp og bakke ned frå Kongsberg til Hjartdal på den tida.

Forretninga gjekk ganske bra, for Kristian hadde lært seg til både å lese og skrive. Han fekk bruk for skrivekunsta da han dreiv forretning, - når folk tok opp lån på varer dei kjøpte.

Etter kvart tok Kristian Ambjørndalen til med krøtterhandel. Han hamna dyra på Hardangervidda om sommaren, og selde på Kongsberg om hausten. Han låg med krøttera i Storheller, som var eit godt beite. Det vanlege var at dei bruka ni dagar frå Hjartdal til Storheller om våren, og 14 dagar attende om hausten. På heimturen beitte dei krøttera på vegen, så dei skulle vere i godt hold når dei skulle seljast om hausten.

Kjetil Kjetilson frå Lien i Svartdal f 1841 d 1904 var tenestegut på Ambjørndalen i mange år. Medan borna var små hadde dei jamvel to budeier på Ambjørndalen. I f.t. 1875 var det Helge Olsdtr. f 1888 og Anne Olsdtr. f 1849.

Halvor var eldste son. Han tok over Ambjørndalen og arvefestet på Smørbrek og Bakkemoen i Seljord. Han løyste inn garden for kr. 8 400, medrekna føderåd til foreldra à kr. 720 for året.

Halvor budde da på Nedre-To gnr. 3.3, som faren åtte.

XIII) Halvor Kristianson Ambjørndalen, eigar og brukar 1899-1931, f 1867 gm Bergit Torsdtr. Hovland f 1873 på Sisjord, voks opp på Nord-Hovland. Born: 1 Kristian f 1893 d s.å. på To. 2 Kristian f 1894 på Ambjørndalen. 3 Torgun f 1896 gm Kjetil Dale, Flatdal.

Halvor Ambjørndalen kjøpte plassen Brudalen frå garden Åse i Flatdal i 1904, og bruka den saman med Saten. Seinare selde han både Saten og Brudalen til Nils Kr. Valufsin, Dale.

Bergit og Halvor var dei siste i den gamle ætta som hadde Ambjørndalen. H. H. Sisjord: " Halvor K. Ambjørndalen var ein sogemann utanom det vanlege. Han visste ufatteleg mykje av soger og hendingar. Men han var vel ikkje den stabile arbeidskaren. Han lika betre å gå rundt og prate med folk."

I 1920-åra var det fleire utpantingar på garden, og i 1931 gjekk Ambjørndalen på auksjon. Etter to eigarskifte dei neste åra gjekk garden på tvangsauksjon.

Halvor O. Bergsland, "Skulehusen" dei kalla, fekk tilslaget etter auksjonen i 1931. Hans einearving var Mathias Olsen. Mathias selde Ambjørndalen til Olaf T. Dybdal i 1933.

XIV) Olav T. Dybdal, gardbrukar, eigar 1933-41, f 1874 d 1954 gm Helga Kjetilsdtr. Haugan f 1877 d 1941. Born: Olav f 1898. 2 Kjetil f 1901. 3 Helga f 1904, sjå XVI). 4 Jon f 1907. 5 Karl f 1909, sjå XV). 6 Ingebjørg f 1917. Sjå elles bd. III B, Fossjordet s. 141.

Ambjørndalen blei bruka ved sia av Dalen og Fossjordet i Gvammen.

Olav overlet garden til sønene Olav og Karl Dybdal i 1941. Karl Dybdal var einaste eigar av Ambjørndalen frå 1944.

XV) Karl O. Dybdal, gadbrukar, eigar 1941-54, f 1909 d 1996 gm Gunhild Gøystdal, lærar frå Atrå, Tinn. Born: 1 Ragnar Olav f 1948, sjå XVII). 2 Birgit Hildegun f 1950, sjå XVII a).

Karl O. Dybdal meldte seg til vinterkrigen i Finnland og deltok der.

Han og familien flytta til Tinn i 1949, der han åtte og bruka garden Mårem. Karl Dybdal forpakta bort Ambjørndalen i fleire år.

I 1954 selde Karl Ambjørndalen til systera Helga Dybedal. Ho var forpaktar nokre år, før ho kjøpte garden. Helga kjøpte Ambjørndalen for kr 21 000, av dette reiskap for kr 2 500.

XVI) Helga Dybedal, eigar 1954-86, brukar frå ca. 1950, f 1904 d 1985 ugift.

Tidlegare i livet var Helga Dybedal ute og tente. Ho var m.a. hushjelp hjå ein familie i Oslo i mange år, før ho flytta heim til Hjartdal og starta med gardsdrift. Helga slutta med dyr tidleg i 1960-åra. Seinare leigde ho bort jordvegen. I fleire år hadde ho dyr i leige om sommaren.

I 1986 fekk Norsk Forening til Kreftens Bekjempelse, ved testamente, arve Ambjørn-dalen. Same år tok Ragnar Olav Dybdal og Bergit Dybdal over garden for kr 30.000. Dei er borna til den førre eigaren, sjå XV).

XVII) Ragnar Olav Dybdal, eigar 1986-90, f 1948.

XVIIa) Birgit Hildegunn Dybdal, eigar 1986-90, f 1950.

Dei to leigde bort jordvegen på Ambjørn-dalen til slått og beite. I 1990 selde dei garden til Gudbjørg og Olav Dybedal, Dalen i Gvammen.

XVIII) Olav Dybedal, eigar frå 1990, f 1932 gm Gudbjørg Åse Dybedal f 1939. Born, sjå Dalen i Gvammen.

Samla jordbruksareal i 1939 var 82,5 dekar, av dette 15 dekar åker: 7 dekar kveite, 4 dekar bygg, 2 dekar havre og 2 dekar poteter.

Ikkje nemnt i 1965/71.

1985: 47 dekar dyrka, 1 dekar overflate-dyrka, og 381 dekar produktiv skog.

Ambjørndalen, Vellufsin gnr. 1.2

I 1706 stemna Kristoffer Ambjørndalen broren Tor for retten. Kristoffer meinte han hadde retten til "stulen" Vellufsin, for da Tor løyste inn Ambjørndalen, gav han berre 31 rd. for garden, sjølv om den var meir verdt. Brørne blei forlikte om at Kristoffer skulle ha " stulen", men ikkje rett til sjølve garden.

Det er uvisst om Kristoffer sjølv budde på Vellufsin, men det var i alle høve Kristoffer og huslyden hans som rudde og bruka plassen.

1) Kristoffer Johannesson Ambjørndalen, eigar 1706-1734, f år ukjend d 1739 på Bratsberg gIg m Bergit f ca. 1643 d 1710 her. GIIg 1711 m Ingebjørg Knutsdtr. d 1747 på Bratsberg. Born, sjå Bratsberg.

Da Kristoffer kravde retten til Vellufsin i 1706, var området kalla stule. I 1723 heitte det " plassen" Vellufsin, og dei sådde 1 kvartel bygg der.

Kristoffer og familien flytta snart til garden Bratsberg, sjå der. Dei har truleg onna Vellufsin frå Nordbygda eller leigd bort jordvegen.

1a) Såmund Bjørgulvson gm Margit Olsdtr. fekk dtr. Aslaug i Vellufsin i 1749. Sjå elles Bråten u/To.

Det kan hende at avtala om eigedomstilhøva varte så lenge dei to brørne levde. Men seinast tidleg i 1740-åra åtte bonden på Ambjørndalen også Vellufsin.

Tor Ambjørndalen hadde tre søner, og minst to av dei bruka på Vellufsin.

2) Johannes Torson, budde og bruka på Vellufsin ei tid, før han og huslyden kjøpte Gutehus og flutte dit. Sjå Ambjørndalen og Uppi-Gutehus.

Seinare fekk broren Kjetil ta over Vellufsin.

3) Kjetil Torson Ambjørndalen /Vellufsin, brukar seinast frå 1749, eigar frå 1781, f 1719 på Ambjørndalen d 1814 her g 1749 m Margit Jespersdtr. Hykkerud f 1724 på Hykkerud d 1806 her. Born: 1 Helge f 1750 her d 1804 i Moldbakken g 1780 m Hans Halvorson Moldbakken, dei fekk Halvor f 1780 her. 2 Ingebjørg f 1751 d 1773 ugift. 3 Tor f 1754, sjå 4). 4 Gunhild f 1757 d 1769 her. 5 Anne f 1760 g 1782 m Johs. Anundson Ramberg. 6 Johannes f 1764 d 1830 her. Johannes var ugift.

Vellufsin blei sjølveige i 1781. Eigedomen blei skyldsett til 3 setting, eller 1/4 tunne. Salssummen blei sett til 99 rd.

Same året fekk Kjetil Torson skøyte på Vellufsin frå broren Johannes, "... hvilket salg han declarerer er skeed for 30 aar siden."

I 1782 fekk sonen Tor ta over Vellufsin for den same prisen.

4) Tor Kjetilson Vellufsin, eigar 1782-1793, f 1754 d 1824 på Bekkhus g 1787 m enkja Gunvor Sørensdtr. Hovland f 1743 på Sud-Gjuv d 1839 på Bekkhus. Gunvor sat enkje på Nord-Hovland da ho gifta seg med Tor. Ho hadde ni born i første ekteskap. Sjå Nord-Hovland. Ekteskapet til Tor og Gunvor var barnlaust.

Gunvor og Tor flutte til Bekkhus og bruka der, seinast frå 1802. Sjå Bekkhus. " Han var so fæl til å drikke, den Torèn, det gjeng segner om det enno. Kjerringa var stor og sterk. Ho gjekk inn skulle koke dugurdsgraut, men det vart noko seint ho ropa. Da dei kom inn låg barnet i eit trog og kona i senga. Men grauten var koka. "Det er seint de` fær dugurd idag, " sa ho berre. Denne hendinga må ha gått føre seg på Hovland. Gunvor og Tor hadde ikkje born saman.

Om Tor er det sagt at han kunne stanse varme. Jfr. Tor Øverbø i Sauland. Dei to er venteleg blitt blanda ihop. Same soga går om båe. Også Tor Vellufsin låg full i tunet og ein kom springande heim og skreik at det var skogvarme i Brendehov ! ved Vale. " Han brydde seg ikkje stort om det, og det var `kje lenge før han snudde seg på andre sida og sov. Men varmen slokna".

Tor åtte Vellufsin til 1793. Da selde han til Johannes H. Ambjørndalen for 255 rd.

5) Johannes Halvorson Ambjørndalen, eigar 1792-1822.

Truleg sat ikkje Johannes her sjølv. Brukar til 1802 var Kjetil Torson, som fekk føderåd på Vellufsin i 1806.

I 1822 selde Johannes til brorsonen sin, Johannes Kristianson Ambjørndalen. Han fekk ta over Vellufsin for 200 spd.

6) Johannes Kristianson Ambjørndalen, eigar og brukar 1822-42, f 1799 på Ambjørndalen d i Wisconsin g 1824 m Mari Jonsdtr. Bollås f 1802 på Øvre Bollås d i Wisconsin. Born: 1 Kristian f 1824 d s.å. 2 Kristian f 1825. 3 Ei jente d 1728. 4 Ingebjørg f 1834. Mari fødde fleire born etter kyrkjeboka, men dei er ikkje nemnde med årstal eller kjønn.

Frå 1819 hadde Johannes også feste på levetid på plassen Saten, sjå der.

I 1842 selde Johannes den vesle jordvegen til Grimar Olson, Nedre-To, mot at Grimar betalde gjelda til Johannes. Gjelda var på 200 spd. Det er rimeleg å tru at delar av denne summen gjekk med til å betale bilettar til Amerika. Same år reiste Mari og Johannes med dei to borna som da levde til Statane. Dei blei farmarar i Waukesha county, Wisconsin. Lisbet Olsdtr., kona til Johannes H. Ambjørndalen, skulle ha bruksretten til Vellufsin si brukartid. Lisbet døydde i 1851.

7) Grimar Olson Tho, eigar og brukar 1842-50, g 1838 m Mari Kristiansdtr. Ambjørndalen f 1807. Born, sjå Nedre To.

Mari og Grimar tok over Nedre-To i 1847, og budde der seinare. I 1850 selde Mari og Grimar Vellufsin til Anne Olsdtr.

8) Anne Olsdtr., eigar og brukar 1850-63, frå To?? gm Knut Halvorson Minnesjord, Seljord. Born f på Vellufsin: 1 Halvor f 1852. 2 Liv f 1857. 3 Anne f 1862.

Knut Halvorson selde Vellufsin til Kristian Jonson Åsen i 1863. Knut og huslyden hans reiste til Amerika i 1865.

Kristian Åsen og kona Anne busette seg på Vellufsin.

9) Kristian Jonson Valufsin, eigar og brukar 1864-1873/89, f 1834 i Åsen u/Åbø d 1873 her g 1863 m Anne Torbjørnsdtr. Bollås f 1838 i Nedre Bollås d 1883. Born: 1 John f 1863 i Åsen d 1864. 2 Anne f 1864, sjå 10). 3 John f 1869 d 1886. 4 Mari f 1871, reiste til Amerika. 5 Ingebjørg f 1873 d 1917 gm Aslak Brekke, Øyfjell. Anne hadde også 6 Kristian f 1879 d 1958, far Olav Arneson Aakre, Svartdal. Olav Aakre var enkjemann etter Aslaug Jonsdtr. Åsen, syster til Kristian Jonson Valufsin. Om Kristian O. Valufsin, sjå elles u/10.

Kristian Valufsin døydde berre 39 år gamal og Anne blei heller ikkje gamal, 45 år. Anne, den eldste av ungane, var 19 år da mora døydde, og veslebror Kristian var berre fire år gamal.

Dei første åra blei garden sett bort til brukarar.

Dei heldt skifteregistrering etter Anne Torbjørnsdtr. Valufsin i mai 1884. Alle borna var umyndige, og dei hadde fått oppnemnt Kjetil K. Gutehus som tilsynsverje eller formyndar i januar same år. Kristian, halvbroren, fekk eigan verje. Ved registreringa på Vellufsin skulle verja møte for dei. Men der møtte andre, nyleg oppnemnde verjer. Det var Lars G. Egderud for John og Tarjer O. Aabø for dei tre systrene, forutan Gjermund K. Gutehus for Kristian.

Kort tid før Anne døydde, hadde ho med vitne til stades gjeve lausøyren på garden til borna sine. Etter registreringa skreiv lensmann Kleppen særskilt til sorenskrivaren og bad om at borna fekk behalde lausøyren.

Lausøyren i buet blei taksert til kr. 449,75. Noko seinare blei alt laust seld på auksjon, "... efter Overlæg med lensmanden."

Den yngste sonen Kristian hadde fått skøyte på gardparten Dalen i Svartdal av Aslak Olson Dalen. Formyndarane var samde om at Kristian hadde fått skøyte, og at " kjøpesummen ... maa antages for rimelig og passende." Denne eigedomen blei det ikkje meir tale om. Kristian fekk korkje gardluten eller inntektene av han.

Buet hadde ein pantobligasjon i garden Finnsekre i Kyrkjebygda på 59 spd. Ingen av formyndarane visste kor mykje renter av dette pantet buet hadde krav på. Han som sat med gjelda kunne - sjølvsagt - ikkje hugse når han sist betalte renter. Skifteforvaltaren "antok" difor at der ikkje var betalt renter for det siste året, og let det vere med det.

Av ulike grunnar blei det endelege skiftet utsett til 1889. I mellomtida var den eldste sonen død. Garden Vellufsin blei henda over til sonen John ved skøyte i 1883, rett før mora døydde. Løysingssummen var kr 800. Garden blei taksert til kr. 1 000 ved skiftet i 1889, og dottera Anne Kristiansdtr. kjøpte garden for takst.

Forvaltar Lars G. Egderud hadde ført rekneskap over buet. Utlegg og inntekter syner glimt av kvardagen til dei etterlatne borna og barndomsheimen deira. Buet hadde ein konto i Seljord sparebank. Det er nærliggjande å tru at desse pengane skreiv seg frå gardluten Dalen, som i røynda var Kristian Valufsins eigedom. Ein del av kontoen blei bruka til å leige bort Ingebjørg, den yngste av jentene. Dei to eldste hadde krav i buet, og har venteleg hatt arbeid på heimegarden. Sonen John var også heime, i alle fall den siste tida han levde. Da låg han i kammerset på Vellufsin, som forpaktaren sette i stand til den sjuke. Gjermund Sviving hadde John i forpleiing, køyrde han til doktor i Seljord, og henta dr. Andersen i Sauland heim til Vellufsin. Da ungguten var død, snekra Gjermund kista hans. John fekk seks alen med shirting, d.e. skjortelerret, til likklede.

Folketeljinga i 1891 viser at den yngste av borna, Kristian Olson Valufsin, budde i plassen Skogen. Seinare i livet budde han på Dale hjå systersonen, og hadde bustad i eldhuset der.

H.H.S.: " Kristian Valufsin dreiv med ymse handverk: Han var laggar, og mellom anna var han ein av dei siste, kanskje den aller siste som laga skrinder. Materialene var slanke fine hasselrønningar som vart kløyvde etter margen og smøygde mellom oppståande bjørkeviur som var feste i botnen på det som skulle bli skrinde. Ein finurleg teknikk. Ei godt laga skrinde var beint fram ein fin ting, og brukeleg til mangt. Vinterhalvåret, eller så lenge buskapen blei fora inne, var skrinda i bruk dagstøtt. Løa og fjøset sto frå gamalt av helst eit stykke frå kvarandre. Kvar ku fekk sin høydott etter som dei var unge eller gamle, gode eller ikkje så gode til å mjølke. Dottane vart fint "vandla og lagde i skrinda på ein slik måte at budeia kjende dei att. Skrinda vart så boren på ryggen frå løa og inn i fjøset. Så og seie ikkje eit einaste strå gjekk til spille."

Før den eldste dottera Anne kunne ta over garden, hadde dei paktar på Vellufsin. Ingebjørg og Gjermund hadde bruka Sviving i Lonargrenda i mange år før dei kom til Vellufsin. Gjermund var snikkar og tømrar.

9a) Gjermund Olson Sviving, brukar frå 1884 til 1890-åra, f 1830 gm Ingebjørg Torbjørnsdtr. f 1830. Born, sjå Sviving, bd. II, Sauland. Dei hadde m.a. dtr. Anne f.å. ukjend, og ho hadde dtr. Svanaug f 1886, far Ola Sørenson Midtbø, Seljord. Anne og dotter hennar budde på Vellufsin. 2 Ola d.y. f 1872 gm Ingebjørg Blengsdalen, kom til Aust Brekka, Flatdal. Ein son Kristian skreiv seg seinare for Mjelland og fekk ei talrik ætt etter seg. Sjå Mjelland, bd. II.

Rekneskapen frå Ingebjørg og Gjermund si tid, viser at Gjermund gjorde omfattande utbetringar på husa på garden. Han bygde på løa, og la nytt tak på stova, fjøset og loftet. Han stelte til kammerset. Elles dreiv han i skogen ved sida av det vanlege gardsarbeidet.

Anne Valufsin tok over eigedomen.

10) Anne Kristiansdtr. Valufsin, eigar frå 1889, brukar frå 1890-åra, f 1864 d 1940 her gm Nils Kjetilson Dale f 1853 på Dale i Seljord d 1923. Born: Tvillingane 1 Gunhild f 1893 d s.å. og 2 Kjetil f 1893 sjå 11 a). 3 Kristian f 1895, sjå 11). 4 Jon f 1897, sjå Dale gnr. 1.3.

Nils Dale Valufsin gjekk lærarskulen i Kviteseid, tok eksamen i 1873, og var lærar i Svartdal og Langlim 1874-92. Han slutta som lærar da han gifta seg, og blei gardbrukar. Nils var sjukleg i lang tid. I mange år kom han seg ikkje utanfor garden. Storparten av gardsarbeidet fall på Anne. Her var veglaust og tungt å drive.

Anne selde unna eigedomen Saten til bureising for sonen Jon. Dei andre gutane blei verande heime. Dei tok over Vellufsin. Kjetil og Kristian hadde ikkje livsarvingar, og da Kristian døydde i 1959 tok John over barndomsheimen, som han bruka saman med Dale. Sjå Dale. Saten gnr. 1.3 blei utskilt frå Vellufsin i 1934.

Kristian og Kjetil dreiv garden i lag med mor si. Dei hadde krøter til om lag 1940. Seinare har jordvegen vore bruka til beite. Jon var tømrar og mykje ute på arbeid.

Da Anne Valufsin døydde, arva sønene eigedomen. Kjetil og Jon overgav sine partar til broren Kristian, som var eineeigar frå 1941.

11) Kristian N. Valufsin, gardbrukar, eigar 1941-59, f 1895 d 1958. Kristian var ugift. Han bruka Vellufsin i lag med broren Kjetil.

11a) Kjetil N. Valufsin, medbrukar på Vellufsin, f 1893 d 1969. Da Kjetil blei gamal, skreiv han ned minna sine frå eit langt liv.

Dei to brørne budde i saman til 1958. Dei var dei siste fastbuande på Vellufsin. Broren Jon tok over eigedomen i 1959. Sjå Dale.

12) Jon Nilsen Dale, eigar og brukar 1959-88. Sjå Dale.

I 1989 fekk Inger Marie Dale Lewis ta over husa på Vellufsin til feriebustad.

13) Inger Marie Dale Lewis, eigar av bustadhusa på Vellufsin frå 1989, f 1945 gm Michael John Lewis. Born: Irene f 1975. John f 1976.

Samla jordbruksareal i 1939 var 29,7 dekar, av dette 2 mål åker: 1 dekar bygg og 1 dekar poteter.

Ikkje nemnt i 1965/71.

1985: 5 dekar dyrka, 9 dekar overflatedyrka, og 125 dekar produktiv skog.

Det tidlegare bruksnamnet var Satin.

Satin var tidlegare plass. Satin er fleirtal av Saten, og det var tre Satenplassar i området. Den eine ligg i Flatdal. Den nørdre plassen låg til Vellufsin, og den søre plassen til Lislero.

Saten, seinare Dale, blei utskilt frå Vellufsin i 1934. Namnet Saten blei offisielt endra til Dale i 1943. Saten u/Vellufsin låg ved Brudalsbru, i dalbotnen.

Jon N. Valufsin Dale tok over Dale til bureisingsbruk. Der sto eit fjos frå tidlegare. Jon N. Dale bygde nytt våningshus, uthus og eldhus i etableringsåra på Dale. Eldhuset blei verkstad og bustadhus for morbroren Kristian O. Valufsin. Loftet blei flytta frå Vellufsin ned til Dale i 1966.

1) Jon Nilsen Dale, eigar 1935-1988, f 1897 d 1991 gm Inga Haugsvold f 1907 i Svartdal. Born: 1 Anne Karin f 1940 gm Halvor Funner, sjå Øvre Funner i Gvammen, Hjartdal. 2 Kari Hjørdis f 1942, sjå 2). 3 Inger Marie f 1945, sjå Vellufsin.

Jon kjøpte Saten, nåverande Dale i 1935. Han bruka også Brudalen og Sverje, som han kjøpte av Halvor Ambjørndalen. Desse eigedomane, ei slåtte og litt skog, låg opphavleg til Åse, Svartdal i Seljord kommune.

Jon N. Dale tok over barndomsheimen Vellufsin i 1959, og bruka både Vellufsin og Dale seinare. Familien budde på Dale.

Inga og Jon Dale hadde mjølkekyr til om lag 1970. Seinare har jordvegen vore bruka til beite, eller dei har slege og selt graset. Der var skog til husbruk.

I 1990 flutte Inga og Jon til dottera Anne Karin Funner i Gvammen, Hjartdal.

Jon Nilsen Dale var flink handverkar. Han var tømmermann, og særleg god laftehoggar.

Halvor H. Sisjord: "Jon Dale (Valufsin) sette opp første tømmerhuset berre 16 år gammal. Han blei etter kvart ein framifrå god tømmermann. Ein gong var han med og restaurerte eit svært gammalt tømmerhus. Riksantikvaren som hadde ansvaret for arbeidet sa etterpå at Jon var ein av dei beste tømmermenn han hadde sett.

Jon Dale var og snekker og laggar. På sine gamle dagar laga han svært fine grautespann."

I 1988 fekk Kari Hjørdis Dale Fløtre skøyte på både Vellufsin og Dale av foreldra.

Ambjørndalen har vore eit fråflyttingssamfunn i mange tiår. Etter Inga og Jon si tid blei Dale og Vellufsin feriebustader.

2) Kari Hjørdis Dale Fløtre, eigar frå 1988, f 1942 på Dale gm Erling Fløtre, frå Sand i Ryfylke. Born: 1 Borghild f 1968. 2 Ingunn f 1969. 3 Kristin f 1973. 4 Jon f 1978.

Familien brukar Dale som feriebustad.

I 1989 fekk Brit Merete Funner, Øvre Funner i Gvammen, skøyte på Brudalen. Same år fekk Inger Marie Dale Lewis skøyte på husa på Vellufsin, sjå der.

Samla jordbruksareal i 1939 var 15,1 dekar, av dette 5,1 mål åker: 0,8 dekar kveite, 1 dekar bygg, 3 dekar grønfor og 0,3 dekar poteter.

Samla jordbruksareal på Vellufsin, sjå der.

Lislero var arvefeste under Ambjørndalen. Plassen ligg oppi åssida, ikkje langt frå Vellufsin.

Dei første namngjevne folka i plassen var Gunhild og Ola.

1) Ola Kristianson, alder ukjend gm Gunhild Kjetilsdtr. Born: 1 Kristian f 1842 d 1845. 2 Kjetil f 1844.

Dei neste i plassen heitte Kjetil og Anne.

2) Kjetil Olson, gm Anne Halvorsdtr. Dei fekk dtr. Anne i Lislero i 1854.

Same år fekk Halvor Halvorson gm Hege Torkelsdtr. sonen Steinulv. Etter namna å døme har dei knapt vore hjartdølar.

Så kom der nye folk:

3) Halvor Halvorson Ambjørndalen, f 1831 g 1870 m Aslaug Olsdtr. Risvold f 1843 på Sud-Risvoll. Born: 1 Halvor f 1871, sjå 4). 2 Ola f 1873, kjøpte garden Blika i Svartdal. 3 Liv f 1874. Ho var ugift, og budde mykje på Blika. 4 Anne f 1877. Også ho var ugift, og var mykje hjå broren på Blika. 5 Ragnhild f 1879, reiste til Amerika.

Bror til Halvor, Ola, budde og i Lislero ei tid. Seinare flytta han til søndre Satin, sjå der. Halvor fekk arvefeste på Lislero i 1864 frå broren Kristian.

Tov Reisjaa skriv om Halvor Lislero: Han var "... vel den beste husmann i prestegjeldet. Han åtte jordvegen og stelde opp hus so det var eit mynster."

I 1903 fekk Halvor jamvel arvefeste på Saten som broren hadde. Sonen hans, Halvor, tok straks over båe eigedomane.

4) Halvor Halvorson Lislero, småbrukar, eigar frå 1903, f 1871 gm Liv Risvold f 1871 på Sud-Risvoll. Born: 1 Halvor f 1904, ugift, sjå 5). 2 Ola d ung. 3 Aslaug d ung. 4 Kristian f 1911 ugift, sjå 6).

H.H.S.: "Halvor Lislero var handig, mellom anna skimakar. Og sonen Kristian synte tidleg fram gode evner som finsnekker. Ein som såg eit skåp han hadde laga gav han denne attesten: "Det va` reine felearbeie`." Alt i ung alder fekk Kristian psykiske plager som gjorde han arbeidsufør livet ut.

I 1942 fekk Halvor H. Lislero skøyte på Lislero og Satin etter foreldra.

5) Halvor H. Lislero, småbrukar, eigar 1942-70, f 1904 her. Halvor var ugift. Han bruka jordvegen saman med broren, som tok over eigedomen etter han.

6) Kristian H. Lislero, eigar 1970-83, f 1911 ugift.

Kristian budde på institusjon. Lislero var lenge utan folk.

Løa o.a. blei leigd bort i mange år.

Gunhild og Olav Dølen kjøpte Lislero i 1983.

7) Olav A. Dølen, eigar frå 1983, f 1931 på Dølen i Gvammen, Hjartdal gm Gunhild T. Mæland f 1940 på Mæland i Hjartdal. Born, sjå Dølen, bd. III B.

Gunhild og Olav Dølen har restaurert husa på Lislero. Tunstaden med dei gamle tømrene ligg intakt i kulturlandskapet. Jordvegen blir bruka som slåtte til Dølen.

I 1939 var det 25 dekar jordbruksareal på Lislero, av dette 5 dekar åker: 1 dekar kveite, 3 dekar bygg og 1 dekar poteter.

Ospelon plass u/Ambjørndalen

Ospelon låg ned for urene og ufsehenget ovanfor Ambjørndalen. Der var bratt og turrlendt.

Ospelon var bustad dei første tiåra av 1800-talet. Der er ikkje att hus.

Kjetil og Anne budde i Ospelon frå om lag 1809.

1) Kjetil Halvorson Ambjørndalen, brukar ca. 1809-20, f 1783 på Ambjørndalen d 1876 i Bråten g 1809 m Anne Olsdtr. Gutehus f 1783 i Kåsa u/Nordbø d 1858 i Bråten. Born, sjå Bråten.

Huslyden flutte til Bråten u/To etter nokre år i Ospelon.

Seinast i 1835 budde ein ny familie i Ospelon.

2) Jon Johannesson gm Anne Anundsdtr.

Born, sjå Saten.

Dei flutte til ein av Satenplassane etter kort tid.

Saten u/Ambjørndalen

Det er uvisst kor lenge det budde folk i Saten. Ei tid var det tre Satinplassar. Namnet kjem frå Sate, lita flate i fjellet, og har vel først vore bruka til slåtte.

1) Jon Johannesson Flatland "Store-Jon" f 1808 d 1849 g 1833 m Anne Anundsdtr. Tho f 1809 på Nord-To d 1846 på Hauganmoen, sjå der. Jon gIIg m Ragnhild Hansdtr. Born: 1 Aslaug f 1833, til Amerika. 2 Johannes f 1835 i Ospelon, til Amerika. Han var med i borgarkrigen i Amerika, og sette livet til. 3 Mari f 1836 i Saten d 1927 i Iowa. Ho reiste til Amerika i 1853, truleg saman med broren og slektningar frå Flatland. I emigrasjons-protokollen skreiv ho seg for Mari Tho. Ho kom til St. Ansgar, Iowa, og der møtte ho mannen sin, Levor Levordson Rueslåtta frå Hol i Hallingdal. Dei kjøpte land, og fekk seg ein farm i Worth county, Bristol township, Iowa. Dei kalla farmen for Mariland etter Mari. På farmen har dei stelt til eit familiemuseum. Mari og Levor fekk ein stor ungeflokk, og etter-komarar har vore attende til Hjartdal. Born: Mina Katrine, Lotta, Oscar, Albin John, Paul Edvin, Paul Gerhard, Martha Caspara, Herman, Johannes, Nora Henrietta og Ingvald Laurits.

Foreldra til Mari flutte til Hauganmoen, Flatland, der dei var leigebuarar hjå foreldra til Jon. Dei døydde tidleg, og ho og syskena budde hjå ein slektning på Flatland til dei reiste til Amerika.

Dei neste registrerte i Saten var Ola og Gunhild.

2) Ola Olson gm Gunhild Halvorsdtr. fekk dtr. Ragnhild f 1836 i Saten.

I den andre Satenplassen på Hjartdalssida av Ambjørndalen budde desse folka:

1) Ola Olsson f ca. 1758 d 1810 i Saten gm Svanaug Roleivsdtr.. Det er uvisst om dei hadde born saman.

I f.t. 1801 hadde dei leigebuarar i Saten. Det var Helge Tovsdtr. f 1741 og Halvor Johannesson f 1780.

Mari Torbjørnsdtr. kom til verda i Saten i 1854, d 1857 s.st.

2) Johannes Kristianson Ambjørndalen g 1824 m Mari Jonsdtr. Bollås. Born, sjå Vellufsin.

I 1819 fekk Johannes Kristianson og kona Mari feste på Saten frå Halvor Ambjørndalen. Dei fekk også feste på slåtta Svartestul. Båe festa blei inndregne i 1837. Familien reiste til Amerika.

Nokre år seinare kom snikkaren Ola Halvorson og familie til å bu i Saten ei tid.

3) Ola Halvorson Ambjørndalen f 1834 på Ambjørndalen g 1874 m Ingebjørg Knutsdtr. Moland f 1847 i Seljord. Born: 1 Liv f 1878 i Saten. Ho tok seinare over garden Nord-Åbø. Sjå Åbø.

Ola budde også ei tid hjå broren i Lislero.

Ola fekk arvefeste på Satin i 1864. I 1879 kjøpte han og Ingebjørg garden Åbø, og flutte dit. Sjå Nord-Åbø.

I 1903 selde Ola Halvorson, nå Åbø, arvefestet Saten til broren Halvor Lislero for kr 600. Halvor selde straks til sonen Halvor, som fekk arvefeste på Lislero ved same høvet, mot føderåd til foreldra.

Andre som budde i Saten, uvisst kven av plassane:

Søren Hansson Saten, f 1802 gm Ragnhild Torjusdtr. f 1790. Born: 1 Jon f 1833. 2 Mari f 1835. 3 Ingebjørg f 1837. 4 Torjus f 1840.

Huslyden reiste til Amerika i 1853.

Øvre To ytte kongsskatt, men ikkje biskops- og Olavsskatt i 1585/86. Øvre To var fullgard i 1593 og seinare. I 1647 var landskylda på 4 tn korn, og garden skatta 6 dlr. eller full skatt. I 1802 blei skylda sett ned med 2 lispund. Til 1802 var matr.nr. 1. I 1838 var matr.nr. 2, løpenr. 3-5. Gardsnr. i 1886 var 2, bruksnr. 1-3. Skylda i 1802 var 4 dlr. 24 sk., ny skyld i 1838 var 6 dlr. 4 ort 13 sk., revidert til 10,22 skyldmark i 1886.

Etter skattekommisjonen av 1661 låg det ingen herlegdomar til garden. I 1723 var jordvegen, som var mold- og sandjord i solli, tung å vinne. Jordvegen var også tung å vinne i 1802, - brattlendt og med mykje stein, "...alminnelig for de fleste Gaarde i dette Sogn." I 1830-åra var Øvre To blant dei gode gardane i soknet.

Alle bruka hadde gronæm jord og var godt dyrka i 1845. I 1864 var delar av garden tungbrukt, men med djup og god jord. Bollås var frostlendt, med kald jordbotn. På heile Øvre To rekna dei med 20 mål åker, 34 mål dyrka eng og 174 mål naturleg eng. Der var ikkje att nemnande jord til nydyrking.

Det var skog til ved og til vøling av husa i 1723, og "god skog" i 1845. Ingen av bruka hadde skog for sal i 1864, men der var nok skog til eige bruk.

I 1723 hadde Øvre To nok fjellbeite og 2 slåttestular. I 1864 rekna garden med 47 mål fjellslått, som låg 1/2 mil og 1 mils veg frå garden. Der var nok fjellbeite. Brukarane nytta lauvskogen i heimemarka til attåtfòring.

Øvre To er gamalt bondegods. I 1672 svarte garden 2 kalvskinn laus landskyld til Kongen. Eigarar av laus landskyld hadde ikkje råderett over nokon del av eigedomen, den virka meir som eit hefte på garden. Få år seinare hadde byborgaren Brochenhuus overteke dette heftet, som med Nedre To. I den same perioden blei halve garden utlagt til byborgarar, grunna særskilde omstende på Øvre-To. Sjå brukarar.

" I frå 1597 og fram gjenom tidene er det same ætta på To. ... Grenni er som ei vogge for ein flokk, sigande ut til alle kantar. Namnet gjeng att. Mange av dei som bar det hev vore av dei gjævaste i bygdi, og langt vidare," skreiv Tov Reisjaa.

Dei skriftlege kjeldene gir ein glytt frå 1500-talet. Diverre har kjeldene verna ugjerningane betre enn alle dagars jamne slit.

I) Steinar Torgeirson Tho, åtte og bruka Øvre To frå om lag 1550. Han var gift, men namnet til kona er ukjend. Dei hadde sonen Torgeir som tok over garden, og ei dotter som var gift med Olav Levordson.

II) Torgeir Steinarson Tho, eigar og brukar siste del av 1500-talet gm Ragnhild Tovsdtr. d 1599/1600. Ragnhild gIIg m Olav Håtveit. Borna til Torgeir og Ragnhild: 1 Åshild, sjå III).

I 1571 møtte ein Gregar Mælum og Elling Kvam på rådstugo i Skien. Dei krangla om ein lut av Skeie, som Gregar hadde fenge i pant av Torgeir Steinarson Tho. Motparten hevda at han hadde gjort makeskifte med Steinar, far til Torgeir, men Elling var ikkje nøgd med dette. Venteleg var denne saka grunnen til at Steinar Tho hadde vore stemna av same Elling i 1562. Den gongen klaga Elling over nokre arvelutar som Steinar og Roar Lofthus sat med, og som han meinte han hadde rett til. Den saka blei ikkje fremja av formelle grunnar, for Steinar og Roar fekk lyst stemninga for seint etter lova.

Det er ikkje beint å finne ut av eigedomssaker med berre delar av den å rette seg etter. Men det syner at bonden på To hadde fleire eigedomar enn odelsgarden, og han handla gardar med dei gjevaste i bygda og med folk utanfrå.

I 1600 arva Åshild mor si, Ragnhild Tovsdtr. Forutan lausøyren som arvingane hadde bytt seg imellom på førehand, fekk Åshild halve Nedre Håtveit, d.e. jord til 1 tunne skyld. Dette var benkegåve frå far hennar da Åshild gifta seg. Likeins fekk ho inntektene av nok ei tunne jord som var arv etter bestefaren, Steinar Torgeirson. Sjå Håtveit.

Åshild og mannen hennar tok over Øvre To.

III) Åshild Torgeirsdtr. Tho, eigar og brukar ca. 1593-1630 gm Harald Tho. Born: 1 Steinar, sjå IV). Hadde Harald ætt ifrå Nordbø? Kan han ha vore lensmann ei tid lik etterkomaren på Nordbø og på To?

I 1603 åtte Harald Tho vel halve Øvre To, ein part i Midtbøen og 1/2 tn i Nordbø. Få år seinare, i 1611, åtte han 9 tn til saman, og det er mykje i Hjartdal på denne tida. Forutan 2 tn i To og i Håtveit, åtte han 1 tn i Nordbø, Midtbøen og Berge, og elles gardlutar i Seljord.

Harald kan ha arva eigedomane, men det er meir truleg at han har vore lensmann nokre år. Da auka som regel eigedomane raskt. Lensmannen kan ha lura til seg eigedomar, men oftare løyste han vel inn eigedomar før dei "kom på markedet".

Men eigedomane forsvann som dogg for sol den neste mannsalderen. Da ramma ulukka Øvre To etter ei alvorleg misgjerning.

IV) Steinar Haraldson Tho, brukar i 1631. Han var gift, men namnet til kona er ukjend. Born: 1 Gunleik gm Sigrid Berulvsdtr. eller Leidulvsdtr., til Bollås, sjå der. 2 Åshild gm Gunder Anundson Tho. 3 Kari gm Gunder Anundson Tho etter at systera var død, sjå V).

Steinar Tho fekk dødsstraff etter eit drap, og blei avretta med sverd. Ved same høvet tapte han all eigedom. For det første tapte han felags gods, her venteleg det han og kona hans åtte i saman, og så sitt " boeslod", det er heile sin eigedom. Dette var ei straff bruka for drap og andre alvorlege lovbrot. Men i høve til andre drap i Hjartdal frå same tid, verkar straffa av Steinar To uvanleg hard.

Dei første åra etterpå stend Steinar framleis i brukarrekkjene. Det er uvisst kven som bruka garden på 1630-talet.

Sonen Gunleik flytta til Bollås. Døtrene blei verande på To på grunn av giftarmål. I fleire år var det lensmannen, Claus, som både åtte og bruka Øvre To.

V) Claus Tho, eigar og brukar ca. 1640-68. Han var gift, men konas namn er ukjend. Claus er truleg den same som skreiv seg for Mæland, og var lensmann. Det uvanlege namnet tyder på at han var innflyttar i Hjartdal.

I 1647 åtte Claus meir enn halve Øvre To, og bruka garden. Ein Bjørn Levorson på Strand åtte resten av garden.

Seinast frå 1672 bruka døtrene til Steinar garden.

VI) Åshild Steinarsdtr. Tho f.år ukjend gm Gunder Anundson Tho, brukar ca. 1664-97. Gunder GIIg m systera Kari Steinarsdtr. Tho. Born i første ekteskap: 1 Harald g til Øverbø i Åmotsdal. Heitte kona Ingebjørg Ellingsdtr.? Dei hadde borna Elling og Åshild. 2 Tomas gm Margit Jonsdtr. Særsland, fekk Nord-To. Born i andre ekteskap: 3 Åshild f 1689.

Gunder blei også drapsmann. I 1647 møtte Gunder Anundson i lagretten i Skien etter drapet på Torgeir Gunderson Barstad to år tidlegare. Dei to var gamle uvener. Ved eit tidlegare hende hadde Gunder skamfert ein av fingrane til Torgeir. Drapsdagen kom Torgeir til Kvistestul "Quistestøel" og kravde øl for fingeren. Gunder svara at han skulle få øl så lenge det rann frå tunna, men for skaden hadde han betalt før. Så var krangelen i gang. Gunder drog seg unna, men dei to treftest att på Dyrland. Torgeir sa at anten skulle han drepe Gunder eller Gunder drepe han før kvelden var til ende. Medan dei slost med kniv i stugo, fekk Torgeir banesåret.

Frå 1649 ligg det føre thegn og fredkjøp, " etter dommens Indhold, " det vil seie at Gunder hadde betalt ei bot for drapet, og såleis gjort opp for seg. Tegngjeld var mykje bruka i gamalnorsk rett. Det er stor skilnad på straffeutmålinga til dei to drapsmennene på To. Det må ha vore spesielle, skjerpende omstende kring drapet i 1631.

Vanskane til Gunder var ikkje over med dette. Den gamle To-ætta som sat på Bollås ville ha garden attende, og ufreden dei to ættegreinene imellom kom til å vare i fleire ættleder.

Seinast frå 1673 hadde Gunder pant i halve garden. Han hadde elles hjelpt Gunleik på fote på Bollås med ein fin liten buskap. Han hadde fått to vårbære og to haustbære kyr, 13 tunner korn, sju alen vadmål og 1 par gode sko til ein ny start på Bollås. Gunder hadde jamvel betalt utgiftene til skrivaren, Christian Rock, på 7 1/2 dlr.

Gunleik Bollås hadde lova at om han skulle selje garden, "blifr til sindz at afhende same godz", så skulle verbroren få førsterett til å kjøpe garden. Likevel selde Gunleik til byborgaren Peder Nilsson, Skien. Peder ville innfri pantet som Gunder hadde i garden. Dette gjekk ikkje Gunder med på, og ei ny rettssak venta.

I 1681 søkte Gunder Tho hjelp frå statthaldaren i saka. Same år blei han dømt til å "fravike" Øvre To. Året etter blei Gunleik dømt til å betale landskyld og andre utreidsler på garden, for det at han framleis "beboer og bruger" To.

Dei kom til sist fram til ei ordning. Gunleik og huslyden blei verande på To, medan byborgar Peder og arvingane hans åtte garden til 1690-åra.

Dei skifta etter Åshild Steinarsdotter, den første kona til Gunder, i 1691. Ho åtte 1 tunne med bygsel i Øvre To, hennar eige arvegods, som sønene hadde bytt seg imellom for lang tid sidan, "... og siden af dend Eldste Søn worden nogen Tiid brugt." Det går fram at Kristen Iversen, Tønsberg, hadde pant i 1 tn, og han hadde frå før pant i nok 1 tn i To. Brørne på To blei forlikte om at den eldste, Harald skulle løyse inn den eine luten som Iversen hadde pant i, og at han såleis skulle bruke og eige 2 tn. eller halve Øvre To, det vil seie det seinare Øvre-To. Tomas, den yngste, skulle få 1/2 tn mot å svare 1 dlr. i avgift i året. Tomas sat på Nord-To.

Men Steinar Gunleikson på Bollås kravde garden som var "... hans sande odel", sjølv om han ikkje hadde pengar til å løyse inn eigedomen. Til sist blei dei forlikte om at Steinar i staden skulle få Øvre Bollås til arvefeste. Sjå Bollås.

Øvre To blei i røynda delt i tre bruk i 1690-åra. Det var arvefestet Bollås, gnr. 2.1, Øvre-To gnr. 2.2, og Nord-To gnr. 2.3.

Det ser ut til at Kari Gunleiksdtr. og huslyden hennar bruka Øvre-To frå 1690-åra og i vel ti år frametter.

1) Kari Gunleiksdtr. Tho, brukar ca. 1698-1710 f 1645 i Bollås d 1725 gIg m Johannes Knutson. GIIg m Halvor Olson Tho. Halvor kom truleg frå Åbø. Han låg i krangel med klokkaren, Pål Larsson frå Åbø. Sjå Nedre-Åbø. Born i første ekteskap: 1 Knut f 1699 d 1713 på Gutehus.

Det er uvisst om Kari hadde fleire born.

Kari var dotter til Gunleik Steinarson Bollås, som kravde odelsretten til Øvre To. På grunn av mange og innfløkte transaksjonar var det byborgarar som åtte denne luten av Øvre To i fleire år. Familien på Bollås meinte vel at dei kunne bruke garden sjølv om dei ikkje hadde eigedomsretten lenger.

Samstundes prøva dei så godt dei kunne å kjøpe garden attende. Da dei skifta etter Johannes, den første mannen til Kari, åtte buet 2 mæler i Øvre To og Bollås. Steinar Bollås, bror til Kari løyste inn denne gardluten " ... alt uden ringeste arvedeling til søsteren", såleis at Kari "for sig og arvinger schulde niude resten derudi til Een tønde fire mæler bøxel." Om dette var lovleg overtakelse av eigedom, var det i beste fall frekt. Ordninga blei " ... i Rette lagt paa Scheye holdende Høsteting 1704". Kari skulle såleis løyse inn den delen av Øvre To som byborgarane framleis hadde eigedomsretten til, medan broren fekk hand om den luten Kari og mannen alt hadde løyst inn.

Noko tidlegare var den andre mannen til Kari stemna av Jon Nordbø, som kravde han for ei gjeld på 65 rd. Av dette hadde han gjeve 12 1/2 rd. til Steinar Bollås for 2 mæler i To. Dei hadde altså utnytta at Kari og mannen sat med gjeld til å presse eigedomen ifrå dei. Det ser ut til at syskena bytte eigedomar. Kari og mannen fekk Bollås, medan familien til bror hennar fekk Øvre-To. Noko seinare kom Halvor Olson i gjeld til Knut Halvorson. I 1707 måtte Knut og Kari setje Bollås ut for pant. Dei hadde tapt all eigedom på To.

Frå om lag 1695 og ein mannsalder frametter var det ei uendeleg rekkje med eigedoms-transaksjonar og stemningar mellom dei einskilde partane som meinte dei hadde rett til To.

Det ser ut til at neste brukar på Øvre-To var Anund Tho.

I 1727 fekk "Ungkarl Anund Olson " skøyte frå Ola H. Rinde på vegner av kona si på 1 1/2 tn i Øvre To for 220 rd. Tjue år seinare løyste han inn resten, slik at han åtte 2 tn i Øvre-To. Storparten av seljarane var seljordingar.

2) Anund Olson Tho, gardbrukar, eigar 1727-49, f ca. 1682/86 d 1749 her.

Anund blei verande ugift og utan livsarvingar.

Anund hadde broren Halvor, som budde på Nedre Åbø i 1704. Anund åtte også noko i den garden.

I 1750 blei Øvre-To løyst inn av Olav Jonson. Olav løyste inn garden frå fleire medarvingar. Ein av dei prøva å ta garden på odel, men Olav blei verande.

3) Olav Jonson Tho, eigar og brukar 1750-68, alder ukjend g 1754 m enkja på Øvre-Særsland, Aslaug Haraldsdtr. Dysjå, f 1728 på Dysjå d 1767 her. Borna til Olav og Aslaug: 1 Anne f 1755 d 1841 på Nord-To gm Jon Gunleikson, Nord-To. 2 Jon f 1758 d s.å. 3 Halvor f 1759 d 3/4 år gml. 4 Harald f 1761, sjå 4). 5 Ragnhild f 1764 g 1784 m Søren Høljeson Håtveit, til Øvre-Håtveit. 6 Aslaug f 1766 g 1785 m Ola Anundson Mæland, Sud-Mæland.

Aslaug Haraldsdtr. hadde før vore gm Halvor Tarjerson Åbø og hadde sonen Tarjer Åbø med han.

Da Aslaug og Olav kom til Øvre-To blei det endeleg fred mellom arvingane. Son tok over etter far dei to neste sekla.

Dei skifta etter Aslaug Tho i 1768. Arvingar var sonen Tarjer Åbø frå første ekteskap, og dei fire borna som levde opp frå ekteskapet med Olav Tho.

Nettoformuen i skiftet var 691 rd., gjelda var på 22 rd.

Garden Øvre-To blei taksert til 300 rd. Fleire sambygdingar hadde gjeld til buet. Ola Gregarson Tho skyldte 90 rd., sonen Torjer 91 rd., Svein Tho og Kjetil Ambjørndalen skyldte 20 rd. kvar, medan Lars Gjuv hadde ei gjeld på 30 rd.

Det er ikkje visst kvifor så mange var skuldig folka på Øvre-To. Det ser ut til at Olav og Aslaug sat i trygge materielle kår. Dei kan ha hatt uvanleg mykje reide pengar, som var bruka som ein bank for andre bygdefolk. Ein kan heller ikkje utelukke at dei har utnytta ein fattig granne som trong pengar. Omstenda rundt gjeldspostane er ukjende.

Ein gild buskap var med i skiftetregistreringa. Det var 1 hest til 12 rd., fem kyr til 6 rd. stykket, og med desse namna: Drogna, Hugaros, Gullbot, Gullros og Gjøbot. Der var tre vetringskviger til 9 rd. 2 ort, og med desse namna: Rosebot, Febot og Rikrei. Elles var det stuten Goldreng, 10 sauer og 8 lam. Blant lausøyren var dette sølvet: 1 staup med fem engleandlet til 3 rd., 2 par lauvspenne til 3 ort, 7 par mindre spenne og 1 liten bolle.

Nokre bøker var og med i skiftet, alle med kristeleg innhald: 1 Brochenius huspostill til 1 rd. 2 ort, 1 gamal salmebok med " 1000 salmar" til 10 sk., 1 evangeliebok og Kingos salmebok til 1 ort 4 sk.

Aslaug må ha vore ei velkledd dame. Blant gangkleda etter henne var sju stakkar. Fleire av kleda var sauma i kaupestoff, oftast tilverka i utlandet. Ein stakk i blått stamet, det er tjukt, oftast innført klede, med sølvmaljer og lekkje, og ein liknande stakk i kirs, det er eit mjukare grovt ullstoff, oftast engelsk, registrert til 5 rd. for kvar. Der var elles 1 stakk i raudt klede med gult liv, 4 stakkar i svart vadmål og med liv i raudt klede, grønt klede, raudranda liv og liv i plysj, alle registrerte til noko over 1 rd. for kvar. Elles var det ei trøye i svart klede, 1 trøye i svart vadmål, 1 forkle i raud atlask, det er eit stoff i silke. Atlask var ikkje vanleg bruka i Europa før på 1700-talet. Der var også 1 utsauma forkle og 1 forkle med "sprang", det er ein fletteteknikk som dei lagar ulike mønster med. Der var fem belte, det eine var eit bokstavbelte, og 3 par broderte fingervantar,. 1 sjal i dreiel,- oftast vove i geometriske mønster, og 1 sjal sauma med svart ullgarn. Elles var der tre skjorter i lerret som var utsauma i halsen, og tre "fine" skjorter, anten av kaupelerret eller lin, som var utsauma både i halsen og på bringa, og seks skaut.

Sonen Harald tok over garden i 1789. Løysingssummen var 234 rd.

4) Harald Olson Tho, eigar 1789-48, brukar frå 1780-åra? f 1761 d 1848 her g 1786 m Anne Larsdtr. Dysjå Haugan f 1764 på Dysjå d 1794 her. Harald og Anne var syskenborn. Born: 1 Lars f 1786 d før 1794. 2 Ola f 1790, sjå 5). 3 Aslaug f 1788 d 1821 på Dysjå g 1806 m Gjermund Olson Dysjå, Sud-Dysjå. 4 Hege eller Helge f 1792 g 1832 m Hans Olson Brennøyen.

Gardkona Anne døydde berre 30 år gamal. Ho var velhavande, og hadde eigedomslutar i fleire gardar. Bruttoformuen i skiftet etter henne var 1127 rd. Gjelda var på 62 rd., som buet var skuldig far til Harald, og skiftekostnader. Buet åtte Øvre-To taksert til 300 rd., og mest heile Sud-Dysjå. Den garden hadde Anne arva etter faren og besteforeldra i 1771, og da var Dysjå sett til 252 rd. Ved skiftet på To var Dysjå vurdert til 300 rd. Buet hadde også pant i Åbø som Pål Arneson bruka sia 1787, og med renter blei den vurdert til 301 rd.

Med i skiftet var desse husdyra: 6 kyr til 32 rd., 3 kviger, 9 sauer, 9 lam og 5 geiter.

Dette lintyet var med i skiftet: 1 bordduk i lerret på 7 alen og med fletter i båe endar, og 6 enkle og 6 doble handdukar. Sengety: 3 strielaken med dobbel breidd til 4 ort, 3 sengeteppe til 1 rd. stykket, 2 "nordmandsteppe", truleg frå Hardanger, kanskje frakta heim etter ein tur på fiske vestpå, 8 tjeld og 1 måla skinnfell.

Dette bringesølvet var med i skiftet: 1 gylla "diamant"-filigranssølje, 3 søljer med skålelauv og 4 takkesøljer.

Ola, den eianste sonen som levde opp, tok over Øvre-To.

5) Ola Haraldson Tho, eigar 1806-65, brukar frå 1820-åra, f 1790 d 1865 her gIg 1829 m Sønnev Anundsdtr. Hovland f 1803 på Sud-Hovland d 1842. GIIg 1856 m Ragnhild Kjetilsdtr. Ospelund/Bråten f 1827. Born i første ekteskap: 1 Harald f ? d 1864, ugift. 2 Anne f 1830 d 1852 i barsel g 1851 m skulelærar Torbjørn Olson Lofthus, Sud-Lofthus. 3 Ingebjørg f 1833 d 1892 på Dysjå g 1857 m John Sørenson Hegna To, til Dysjå i 1866. Ingebjørg arva Dysjå i skiftet etter mor si. 4 Aslaug f 1837 d 1840. Born i andre ekteskap: 5 Anne f 1857. 6 Ola f 1860, han tok over Øvre-To, sjå 6). 7 Kjetil f 1862 d s.å.

Det er fortalt om korleis Ragnhild kom til gards og skulle bli kjerring der. H.H.S.: "Da kom ho aleine, og med eignalutene sine på ryggen. Det var i skurden, og folka var inne til dugurd. Ungkona fekk ein plass ved grautebordet i lag med dei andre - og da måltidet var over blei ho med på åkeren." Ragnhild var ei av "Bråtå-jentun", alle blei dugande gardkjerringar.

Dei skifta etter Ola Haraldson i 1865. Brutto formuen i buet etter han var 1736 spd. 3 ort 3 sk. Garden Øvre-To blei taksert for 950 spd, og overdrege til sonen Ola for 800 spd.

Den eldste sonen Harald var død nokre år i førevegen. Han hadde bruka på Gjerjordet i Gvammen. Harald døydde utan livsarvingar. Det var ikkje skifta etter han enno, og dette blei gjort i samband med skiftet på Øvre-To. Dei blei samde om at Gjerjordet skulle seljast på auksjon, fordi garden var vanstelt av ein bygselmann på førehand, og i dårleg stand. Takstmennene rådde til å halde på To der Ola si enkje sat med små born, såleis at To kunne overtakast av sonen Ola frå andre ekteskap, "... da Boets forfatning ikke tillater at begge eiendomme føres til Indtekt for Boet." Dette blei gjort.

Gjerjordet var i salsåret forpakta av Leif O. Tjønnekåsa. Gjerjordet blei seld til Grimar Levorson og Ola Levorson Tho for 661 spd. Forutan dei to gardane, åtte buet ein del lausøyre til 127 spd., og bufe til 87 rd.

Buskapen på Øvre-To i 1865 var 1 blakk hoppe til 30 spd, 5 kyr, 10 sauer, 7 lam, 2 geiter, 1 bukk og 1 kje.

Blant gardsreiskapen som var med under skifteregistreringa, kan nemnast: 1 grindesag, 2 børser, 2 hoggøkser, 3 biler, 4 greip, 1 jarnstaur, hammar og tong, sleggetong, 1 hoggjarn, 1 trekanta fil, 1 bjørnehøvel og 3 sletthøvlar. Der var 1 par jarnskonningar, 1 par nye bogtre, og denne jordbruksreiskapen: 1 harvegrind, 1 plog, 1 gamal spade, 1 større nyare spade, 1 høyslede, 3 mogsledar, 2 gjødselgreip og 1 jarnrive, og elles ein del bord og plank.

På buret sto ei byre med to rom og 1 byre med fem rom, 4 såld, 6 kinner, 4 eltekar, 1 såtegl, 4 skinnsekkar, 4 linsekkar, 1 spann og 3 holkar.

Elles kan nemnast at Kristian V. si lovsamling var med i skiftet.

Ola let etter seg desse gangkleda: 2 mannstrøyer, (ytterklede) 1 gråtrøye, 1 grå vest, 1 par sokkar, 2 svarte brøker, 1 skinntrøye, 1 svart mannstrøye og to slette sølvringar.

Ragnhild Tho bruka garden til sonen kunne ta over.

5a) Ragnhild Kjetilsdtr. Tho, brukar 1856-89.

Ragnhild skal ha vore flink til å spå veret, noko som gjekk i arv til sonensonen, sjå u/7.

6) Ola O. Tho, gardbrukar, eigar 1865-1925, f 1860 d 1925 gm Helga Olsdtr. Gvåle f 1858 d 1943. Born: 1 Ola f 1889 d 1920. Han var ugift. 2 Harald f 1891 d s.å. 3 Mari f 1892 sjå 7a). 4 Harald f 1895, sjå 7). 5 Kjetil f 1899 d 1904. 6 Anne f 1901, sjå 7b).

Harald fekk feste, eller leigekontrakt på Øvre-To i 1937 frå mor si og systrene. I 1944 arva dei tre syskena som da levde, garden. Same året fekk Harald skøyte på systrene sine partar og blei einaste eigar.

Dei tre ugifte syskena bruka garden i saman.

7) Harald O. Tho, gardbrukar, eigar 1944-74, f 1895 d 1974.

H.H.S.:"Harald O. Tho var ein fargerik, og på mange måtar original person. Han var breivaksen og sterk, hadde eit fæmande og vaggande ganglag, og vadmålskledd som han var sommar som vinter ruvde han godt i landskapet. Han lika å prate, blei aldri tom for segner og hendingar, skrøner og rispur, og blei gjerne eit midtpunkt der han ferdast."

Harald O. Tho var mest kjend for å vere "verprofet". Han spådde veret i vetterbrauti, og var kjend langt utanfor Telemarks grenser for langtidsvarslinga si. Han gav tallause intervju til avisar o.l. I ein nekrolog i Moss Dagblad i 1974, skreiv journalisten at "Det veks ikkje opp fleire slike."

Harald O. Tho hadde tenkt å bli handelsmann. Han starta som ekspeditør i ei forretning i Helgeroa, men måtte heim å ta over garden.

Ved sia av gardsdrifta dreiv han som slaktar. Han var også den første gardbrukaren i Hjartdal som starta med revefarm.

Harald O. Tho og systrene heime på To var ugifte og barnlause. Da Harald var død, tok systrene over eigedomen.

7a) Mari O. Tho, gardbrukar, eigar frå 1974, f 1892 d 1977, ugift. Ho dreiv som budeie på Aslebekk i mange år.

7b) Anne O. Tho, gardbrukar, eigar frå 1977, f 1901 d 1984.

H.H.S:" Anne var av den gamle gjestfrie skulen meir enn andre. Når bordet var dekt stod ho rank og høgtidsam og baud. Det var eit heilt ritual, vel innøvd, og med kortare og lengre mellomrom tok ho det oppatt gong etter gong: "Versågo. Versågo. Tak tè døkkån. Tak tè døkkån. No må de forsyne døkkån, gjer no det. Tak innat, tak dessan bakelsein, de må gjørå det, gjer no det. Versågo." Ho hadde ei sterk og klår røyst og bjodinga lyddest mest som ei messing."

I 1985 var det heimelsovergang til Olav O. Bratsberg og Gudrun Bratsberg. I 1990 fekk Gunnar Bratsberg skøyte på Øvre-Tho.

8) Olav O. Bratsberg, gardbrukar, eigar 1985-90, gm Gudrun Bratsberg. Born: Tore Gunnar, sjå 9). Sjå elles Bratsberg.

Etter Anne si tid blei husa leigd bort nokre år. I 1990-åra blei husa bortleigde til feriebustad. Jordvegen blei bruka frå Bratsberg, mest til hamn og slåtte.

9) Tore Gunnar Bratsberg, gardbrukar, f 1963, eigar frå 1990, gm Sissel Flatland. Sjå Bratsberg.

Øvre-To blir bruka frå Bratsberg. Tore Gunnar Bratsberg har dyrka og jamna til ein del av jordvegen, og slær heile jordet. Resten er bruka til slått og beite. Tore Gunnar Bratsberg eig også garden Bollås, sjå der.

Samla jordbruksareal på Øvre To i 1939 var 92,7 dekar, av dette 9 mål åker: 1,5 dekar kveite, 6 dekar bygg og 1,5 dekar poteter.

I 1965 var det 25 dekar jordbruksareal, og dei hadde 1 hest, 3 kyr, 2 ungdyr og 1 sau på garden.

1985: 31 dekar dyrka, 11 dekar overflatedyrka, og 6 dekar produktiv skog.

Da Øvre to blei delt sist på 1600-talet, fekk Tomas den nedre halvparten etter far sin, og dette bruket blei kalla Nord-To.

1) Tomas Gunderson Tho, brukar ca. 1697-1739, eigar 1701-39, f ca. 1670 på Øvre-To d 1749 her g 1708 m Margit Jonsdtr. Særsland f 1680 på Øvre Særsland d 1770 her. Margit og Tomas hadde ikkje born etter seg.

I 1739 selde dei garden til Gunleik Steinarson, etterkomar etter Steinar To, og av den gamle To-ætta. Familien busette seg på Bollås etter at dei tapte To på 1600-talet. Gunleik løyste inn Øvre-To for 110 rd.

2) Gunleik Steinarson Tho, eigar frå 1739, brukar 1739-79, voks opp på Bollås f 1714 d 1787 g 1738 m Anne Jonsdtr. f ca. 1719 d 1812! Born: 1 Jon f 1739, sjå 3). 2 Mari f 1741 g 1762 m Jon Kristianson, til Bollås. Tvillingane? 3 Ola f 1744 d 1745, og 4 Torbjørg f 1744 d 1775 på Hauganmoen g 1768 m Jon Torkelson Flatland, sonen deira busette seg seinare på To. 5 Kjersti f 1748 gm enkjemann Ola Gregarson Tho, Nedre To. 6 Kari? f ca. 1749 d 1789? gIg m Gjermund Jonson Fosse, Nedre Fosse. GIIg m Kjetil Eilevson, Heddal. GIII g m Ambros Michaelson Lia, Fossegrenda. 7 Anne f 1751 d 1752. 8 Steinar f 1754 g 1783 m Ragnhild Sørensdtr., tok over Bollås. 9 Anne f 1757 d 1790 her.

Gunleik løyste inn ein mindre part i garden i 1747, og løyste inn resten i 1751 for 110 rd. frå Neri Håtveit, Harald Olson og Tov Nilson. Gunleik åtte såleis både Nord-To og Bollås, og let dottera Mari og mannen hennar bruke Bollås i fleire år.

I 1779 dela Gunleik garden mellom dei to sønene. Jon fekk To, og Steinar fekk Bollås med Nystul.

Dei skifta etter Gunleik Tho i 1787. Nettoformuen var 396 rd. 22 sk., gjelda var på 30 rd. Buet etter han åtte Nord-To, Bollås medrekna. Samla blei eigedomen taksert til 300 rd. Bollås åleine blei sett til 100 rd.

Takstmennene la vekt på at både husa på garden og jordvegen var "anseelig forbedret" i Gunleik si brukartid. Kona Anne fekk føderåd som blei dela mellom sønene. Med i skiftet var ein buskap på 1 ku til 5 rd., 1 kvige til 4 rd. 1 ort og 3 geiter.

I 1791 skifta dei etter Mari Gunleiksdtr., ho som hadde bruka på Bollås. Nettoformuen i buet etter Mari var 48 rd. Gjelda var på 6 rd. Mari hadde arva ein systerlodd i To ved skiftet etter faren. Denne gardluten, 3 3/4 setting, blei sett til 47 rd. Etter det reknestykket let Mari etter seg lausøyre for 1 rd.

Jon tok over Nord-To etter foreldra.

3) Jon Gunleikson Tho, eigar og brukar ca. 1787-1821, f 1739 d 1821 g 1778 m Anne Olsdtr. Tho f 1755 på Øvre-To d 1841 her. Born: 1 Anund f 1779, sjå 4). 2 Gunleik f ca. 1792? d 1860.

Bollås blei løyst inn att i hovudbølet i Jon si brukartid. Han og broren fekk kvar sin av eigedomane i 1779, men det ser ut til at Jon løyste inn Bollås så tidleg som i 1788. I skiftet etter Jon i 1821 åtte buet etter han både Nord-To og Bollås.

Sonen Anund tok over garden.

4) Anund Jonson Tho, gardbrukar, eigar ca. 1821-49, f 1779 d 1864 g 1807 m Mari Halvorsdtr. Dalen f 1778 på Ambjørndalen d 1864. Born: 1 Aslaug f 1807 g 1848 m Kristian Olson Hovdejordsnuten, uvisst kor dei busette seg. 2 Anne f 1809 d 1846 g 1833 m Jon Johanneson Flatland, til Hauganmoen. 3 Halvor f 1813, sjå 5). 4 Gunleik f 1815 d 1837 ugift.

Mari og Anund overgav garden til sonen Halvor i 1849. Garden blei taksert til 880 spd. Løysingssummen var på 630 spd., medan føderådet til foreldra var på 50 spd. i året i fem år, d.e. 250 spd. Halvor fekk skøyte mot å løyse inn ein pantobligasjon på 150 spd. til Norges Bank. Foreldra tok atterhald om bruks- og råderett over garden så lenge dei måtte ønskje det.

5) Halvor Anundson Tho, gardbrukar, eigar 1849-84, f 1813 gIg 1838 m Aslaug Kjetilsdtr. Bråten f 1813 d 1850. GIIg 1854 m Øli Halvorsdtr. Ambjørndalen f 1820 d 1886 på To. Born i første ekteskap: 1 Mari f 1838 d 1927. Ho var ugift, og budde og arbeidde heime på garden. 2 Anne f 1841 d 1847. 3 Anund f 1845 d s.å. 4 Anne f 1846, sjå 6). Det andre ekteskapet var barnlaust.

Aslaug Kjetilsdtr. var ei av "Bråtåjentun", sjå Bråten.

Det blei den yngste dottera og mannen hennar som tok over Nord-To, m.a. mot føderåd til Øli og Halvor.

6) Anne Halvorsdtr. Tho, gardbrukar, f 1846 her d 1930 g 1880 m Gunleik Halvorson Åbø f 1839 på Nedre-Åbø d 1927/28. Born: 1 Halvor f 1883, sjå 7). 2 Anne f 1881 d 1904, ugift. Anne var ute og gjætte, sjå innleiing/stulsområde. 3 Aslaug f 1885 d 1953 på Bollås gm Olav O. Bratsberg. Olav tok over garden Bollås i 1915, og dei busette seg der.

Halvor, einaste sonen, tok over garden i 1917. Løysingssummen var kr 8 000. Halve salssummen skulle vere føderåd for foreldra og morsyster Mari.

7) Halvor G. Tho, gardbrukar, eigar 1917-35, brukar 1917-60, f 1883 d 1960 gm Hege Brekke f 1892 på Brekke i Flatdal d 1967. Born: 1 Anne f 1929 gm Halvor Rui, Svartdal, har borna Veslegut f 1947 d.s.å, Reidar f 1948, Svanhild f 1952 og Hjørdis f 1959. 2 Halvard f 1931, sjå 8).

Lik så mange andre på same tid, fekk Halvor og Hege Tho økonomiske vanskar i 1930-åra. Dei gjekk konkurs, men sonen Halvard fekk odelsskøyte i 1935. Halvard blei neste brukar da han blei vaksen nok til å ta over drifta. Dei selde ifrå stulsområdet Vasslaus, gnr. 2.4 i 1934. Halvard Tho fekk også skøyte på Vasslaus, som har vore bruka i saman med Nord-To seinare.

I 1941 blei eigedomen Litle-To, gnr. 2.5 utskilt frå Nord-To. Litle-To blei selt til biletkunstnaren Christian Stenersen.

8) Halvard Tho, gardbrukar og sjåfør, eigar 1935-98, f 1931 gm Helga Sisjord f 1939 på Sisjord i Hjartdal, husmor og gardbrukar. Born: 1 Halvor f 1961, gm Anne Mørkholt, Mørkholt i Fossegrenda, har borna Randi og Heidi, bustad Mørkholt i Sauland. Halvor Tho arbeider på Tele Tekstil, Notodden. 2 Anne f 1965, husmor, skilt frå Oddvar Arnfinn Kaldal, har borna Helga Marie og Olaug Helene, sjå Sud-To i Ytre Hjartdal. 3 Gunvald f 1967, sjå 9).

Halvard Tho har vore sjåfør i ØTA ved sia av gardsdrifta i om lag 40 år. Halvard var med og bygde nytt uthus på garden i 1952, og han bygde ny driftsbygning på same plassen i 1981. I 1995 sette familien opp ny våning. Sjå elles u/hus.

Helga og Halvard Tho har drive med mjølkekyr og litt skogsdrift. Halvard har dyrka om lag 8 mål åker på Nord-To, og han har drenert jordvegen.

Helga og Halvard Tho var også med og starta Ståldalen sambeite i 1984, og dei har kyrne der kvar sommar.

Gunvald Tho tok over Nord-Tho i 1998.

9) Gunvald Tho, gardbrukar og lastebilsjåfør, eigar frå 1998, f 1967, ugift.

Gunvald Tho driv med mjølkekyr og har litt skogsdrift år om anna.

Samla jordbruksareal i 1939 var 54 mål, av dette 8 mål åker: 1 dekar kveite, 5 dekar bygg, 1 dekar grønfor og 1 dekar poteter. Da bruka dei også stuls- og beiteområdet Vasslaus, gnr. 2.4.

Ikkje nemnt i 1965/70.

1985: 30 dekar dyrka, 7 dekar overflatedyrka, og 382 dekar produktiv skog.

uttale: b`øllås

Det gjekk ut med folka på Øvre-To etter dommen over Steinar To i 1631. Etter ei tid busette den eldste sonen og huslyden hans seg på Bollås i utkanten av heimemarka på garden.

1) Gunleik Steinarson Tho/Bollås, brukar på Bollås frå 1640-åra? gm Sigrid Berulvsdtr./ Leidulvsdtr. Born: 1 Steinar, sjå 2). 2 Kari f 1645 d 1725 gIg m Johannes Knutson. GIIg m Halvor Olson Tho, Øvre-To.

Steinar tok over Bollås.

2) Steinar Gunleikson Bollås, f ca. 1650 d 1735 gIg m Mari Trulsdtr. frå Flatdal, alder uviss d 1718 saman med to born. Ukjend kva dei døydde av. Steinar gIIg 1719 m Tore Bjørnsdtr. f 1658 d 1728. Born i første ekteskap: 1 Ingebret f 1693. 2 Anne f 1702. 3 Gunleik f 1714. Det er ikkje registrert fleire born, men det er rimeleg å tru at Mari var gjennom fleire svangerskap. Det andre ekteskapet ser ut til å ha vore barnlaust.

Familien på Bollås gav aldri opp å få attende Øvre-To, odelsgarden deira. I 1691 gjorde Steinar krav på Øvre-To. Han hevda at han hadde beste odelen, men at han vanta medel til å løyse inn garden. Steinar og Anund, bonden på To, blei så samde om at Steinar skulle få "en ødeplads kaldes Baalaas den Øfre Ødegaard under samme gaard Thoe, " med hus og alle herlegdomar til eigedom, om han gjekk ifrå odelskrava sine på To. Sjå Øvre-To.

Avtala verka ei tid. Det syner seg likevel at den gamle To-ætta ikkje kunne gløyme ættegarden. Dei freista gong etter gong å kome seg attende til Øvre-To. Gunleik, sonen til Steinar, blei bonde på To. Sjå Øvre-To.

Bollås blei verande under To.

Mari Gunleiksdtr. bruka Bollås i mange år.

3) Mari Gunleiksdtr. Tho, brukar frå ca. 1760 til 1770-talet, gm Johan Kristianson Gvåle, f 1730 på Midtbøen eller på Øygarden i Libøen d i plassen Skogen u/To. Born registrerte på Bollås: 1 Øli eller Egelev f 1763. 2 Anne f 1765 d s.å. 3 Anne f 1766. 4 Kjersti f 1769 gm Jon Torkelson Haugen. 5 Kristian f 1771 gm Ingebjørg Olsdtr. Særsland, tok over plassen Skogen etter foreldra, sjå der. 6 Gunleik f 1773 d 1840 på Hagen i Libøen gm Anne Kjetilsdtr. Hagen. 7 Halvor f 1776. 8 Torbjørg f 1779 gm Steinar Gunleikson Bollås. 9 Johannes f 1781. 10 Ingebjørg f 1784 gm Jon Gunleikson Tho.

Øli, mor til Johan, var frå To. Ho blei seinare gift til Ambjørndalen. Mari og Johan måtte flytte, og dei busette seg i plassen Skogen u/To, sjå der.

Gunleik Steinarson Bollås To delte garden mellom sønene sine i 1779, og Steinar fekk Bollås.

4) Steinar Gunleikson Tho, gardbrukar, eigar 1779-1784? f 1754 på Nord-To g 1783 m Ragnhild Sørensdtr. Born: Det er uvisst om dei hadde born etter seg.

Ragnhild og Steinar blei ikkje bufaste på Bollås. Det er uvisst kor dei seinare budde. Steinar fekk Bollås til eigen eigedom for seg og familien sin. Seinast i 1784? var Bollås løyst inn att i Nord-To.

Dei neste som bruka Bollås var husmenn til Nord-To dei første åra.

5) Jon Gjertsen Bollås, brukar ca. 1798-1835, eigar seinast frå 1801, f 1765 på Nord-Gjuv i Gvammen d 1846 her gm Torbjørg Halvorsdtr. f 1765 d 1844 her. Born: 1 Halvor f 1798, sjå 6). 2 Mari f 1802 d i Amerika g 1824 m Johannes Kr. Valufsin, sjå Vellufsin. 3 Ragne f 1805 g 1828 m Harald Sørenson Finnsekre.

Sonen Halvor tok over Bollås i 1835.

6) Halvor Jonson Bollås, eigar og brukar 1835-71, f 1798 her d 1871 g 1823 m Liv Olsdtr. Gutehus f 1800 på Øvre-Gutehus d 1885. Ekteskapet var barnlaust. Dei hadde pleiedottera Anne Olsdtr. Bråten, f 1856 i Tømmeråsdokka gm Ola T. Bratsberg, til Bratsberg.

Anne Olsdtr. arva Bollås.

Da Bollås blei sjølveige, fekk eigarane ei halv hegne i Ståldalen og beiterett i Aslebekk-beitet.

Liv og Halvor Bollås dreiv godt. Dei hadde uvanleg gilde kyr. Om vinteren vov Liv vadmål og toskaft for sal, og hadde dette som attåtnæring.

H.H.S.:" Halvor var visst ein stille og fåmælt kar. I alle fall var det visst Liv som førte ordet. Ho sa og mykje rart, og mange hermur etter henne har levt på folkemunne heilt fram til våre dagar. - Ein gong kom det to fattig-gutar til Liv og ba om mat. Truleg var ho "go i seg", som dei sa, og hadde eit og anna å rette frå seg. Året etter kom den eine av gutane att i same ærend. I mellomtida var broren død, kanskje i ein epedemi av eit eller anna slag som ofte herja barneflokkane på den tida. Dette kjende Liv til, og ho spurde guten: -" Va` det du, hell va` det bro` din som døè?" - "Nei, det va` bro` min som dø`e, men eg va` mykje sjukar`", svara guten.

-Ein sommar var Liv budeie på Aslebekk. Halvor kunne ikkje greie slåttonnna aleine, og leigde seg ei rakstejente. Det blei ein skjebnesvanger sommar. -Året etter vart Halvor stemnd for retten for ekteskapsbrot. Rettsmøtet var i Sauland. På nærgåande spørsmål frå retten korleis dette hadde bore til svara Halvor spakt, og på stivt embedsmanns-språk, han meinte vel at bygdedialekten ikkje var god nok under så alvårlege tilhøve: -" Hun var hos mig og rakte."

I 1887 selde Liv garden til svigersonen Ola Toreson Bratsberg for kr 815 og føderåd til seg.

7) Ola Toreson Bratsberg, eigar og brukar 1887-1944, gm Anne Olsdtr. Bråten Bollås f 1856. Born: 1 Ola f 1882, sjå 8). 2 Søren f 1885. 3 Mari?

Sonen Ola tok over Bollås etter foreldra.

8) Ola Olson Bratsberg, brukar frå 1915, eigar 1944-53, f 1882 d 1953, gm Aslaug Gunleiksdtr. Tho f 1885 på Nord-To d 1953. Born: 1 Olav f 1923, sjå 9).

H.H.S: "... Aslaug og Olav var nøysame og flittige menneskje. Dei skapte ein velstandsheim. Det var nok mange stader nede i bygda det ikkje var på langt nær så bra... Dei hadde ikkje hest. Høyet blei for det meste bore i hus. ...Om det var heilt naudsynt var det ein hest å få byte til seg mot arbeid nokre dagar. Når det ikkje var att meir gras til å slå i jordet heime, slo dei myrgras nord i markene. Det var å bera rått og vått myrgras i taug på ryggen så vatnet rann frå nakken og ned i hælane...."

Barndomsminne, Halvor H. Sisjord: " Eg kan hugse at Olav Særsland og eg var på besøk til Olav ein fin vintersundag. Vi var oppi åsen for å prøve våre skikunster. Da fekk vi køyrt oss! Til å løype i skogen var Ola Bøllås, som vi kalla han da, ein sann meister. Vi såg berre snerten av han av og til ... Etter hardkøyret på ski var Olav Særsland og eg til bords i den gamle stova i Ballås. Der var så fredeleg, reint og fint og stille. Ved spissen spraka det i ein svart og koseleg vedkomfyr. Og det som eg kjem aller best i hug, det var at på årgrima der låg det skarp spikkekniv, gule fine tyrispek, og ferdig spikka nøreflisar. - Kunstferdige krullflisar og venta på morgondagen."

I 1953 var det heimelsovergang til Olav, som einaste arving etter Aslaug og Ola Bollås.

9) Olav O. Bratsberg, f Bollås, gardbrukar og snikkar, eigar 1953-90, f 1923 d 1990 gm Gudrun Aase. Sjå elles Bratsberg.

Olav Bollås tok til som gardbrukar på Bollås. Han bygde ny våning, og flutte uthusa i saman. Garden ligg for seg sjølv innpå skogen, og her var lenge veglaust. Vegen, som går til Åsen, Deildkås og Bråten, kom midt på 1980-talet. Dei fekk bilveg fram til Bollås tidleg i 1990-åra.

Olav Bollås, seinare Olav Bratsberg, flutte til Bratsberg i 1955, og bruka garden for tanta si, Ingebjørg Bratsberg. Olav tok namnet Bratsberg da han tok over den garden. Sjå Bratsberg. Etter den tid har Bollås vore bruka frå Bratsberg.

Olav Bratsberg arva Øvre-To gnr. 2.2 i 1985, og bruka den garden med.

I 1990 fekk Tore Gunnar Bratsberg skøyte på Bollås, Øvre-To og Bratsberg. Sjå Bratsberg.

10) Tore Gunnar Bratsberg, gardbrukar og snikkar, eigar frå 1990 gm Sissel Flatland. Sjå elles Bratsberg.

Tore Gunnar Bratsberg brukar Bollås som tilleggsjord til Bratsberg. Han slær heile jordet og har hamn rundt omkring på eigedomen. I 1999 ligg det plastdekte fóret i rundballar på rekkje langs jordekanten. Det er eit uventa syn på denne gamle jordvegen, som låg utanfor allfarveg lenger enn dei fleste gardar i Hjartdal.

Tore Gunnar Bratsberg har elles rydda plassane Nedre-Bollås og Skogen, og har fått dei gamle ekrene og rydningsrøysene fram i dagen. Plassane blir bruka til beite.

Samla jordbruksareal på Bollås i 1939 var 22,5 dekar, av dette 2,5 mål åker: 0,2 dekar bygg, 0,8 dekar havre og 1,5 dekar poteter.

Ikkje nemnt 1965/71.

1985: 13 dekar overflatedyrka, og 90 dekar produktiv skog.

Denne bustadtomta blei utskilt frå Nord-To i 1941, da Halvard Tho v/verge selde til Christian Stenersen for kr 300.

1) Christian Stenersen, eigar 1941-75, f 1899 i Moss gm Valborg E. Petersen, f 1896 i Oslo d 1891. Born: Ingrid f 1925, sjå 2).

Christian Stenersen var biletkunstnar og teatermålar på Nationalteatret i Oslo. Christian Stenersen har m.a. utforma byvåpenet til Moss, "Mossekråka". Han og kona hadde mange kunstnarvener, og under krigen og seinare var Litle-Tho ein freda plett for biletkunstnarar og skodespelarar. Mange kjende norske kunstmålarar let seg inspirere etter møtet med Litle-Tho og den vakre Nordbygda i Hjartdal.

Dottera Ingrid og familien hennar tok over Litle-Tho og busette seg der.

2) Ingrid Stenersen Bosnes, eigar frå 1975, f 1925 i Moss gm Gunnar Bosnes f 1920 i Trondheim. Born: Even Stenersen Bosnes f 1953 i Oslo, ugift, bustad Litle-Tho.

Både Ingrid Bosnes og mannen er utdanna på Kunst- og Handverksskulen i Oslo. I 1947 tok Ingrid Stenersen Bosnes diplomoppgåva si på bokillustrasjonar. Ho laga tresnitt til Sigrid Undsets "Kristin Lavransdatter", bd. I " Kransen".

Gunnar Bosnes er jamvel utdana typograf, og er boktrykkjar og teiknar av yrke. Ikkje minst gamle tømrer og tun i Hjartdal er teikna av han. I 1991 fekk Gunnar Bosnes Hjartdals Kulturpris.

Matrikkelgarden To nedre gnr. 3

Det ser ikkje ut til at To nedre ytte nokon av dei gamle skinnskattane i 1585/86, men Nedre To var fullgard i 1593 og seinare. I 1647 var landskylda på 4 tnr. korn, og eigaren betalte full skatt, som var 6 dalar. Skylda i 1802 blei sett ned med 2 lispund, og da blei skylda 4 rd. 60 sk.. Ny skyld i 1838 var 9 dlr. 1 ort, revidert til 13,84 skyldmark i 1886. Gamalt matrikkelnr. til 1802 var 5. Nytt matr.nr. i 1838 var 3, løpenr. 6 og 7. I 1886 var gnr. 3, bruksnr. 1-3.

Det låg ikkje herlegdomar til garden i 1661. I 1723 var jorda, som var mold- leir- og sandjord i solli, tung å vinne. Steinfull, brattlendt og tung å drive var jordvegen jamvel i 1802, men ein "god gard" i Jens Kraft si utgreiing i 1830-åra. I 1845 var gnr. 3.1. godt dyrka og hadde grøderik jord. Dei to andre bruka hadde "...fortreffelig Beliggenhed, er noget forbedret og (der) kunde endog endnu flere brødføde sig." Levors-To gnr. 3.2 var tungbrukt i 1864. Der var kald jordbotn, medan jorda elles var god. Samla var det 26 mål åker og 34 mål dyrka eng på Nedre To. Dei rekna 152 mål slåttemark, storparten steinfull jord. Det var ikkje nemnande jord att til nydyrking.

I 1723 var det skog til ved og til vøling av husa, men ikkje skog for sal. I 1845 var det "god skog" på eit av bruka. I 1864 hadde alle bruka skog til eige bruk, men ikkje for sal.

Det var nok stulsbeite til garden i 1723, og 1 slåttestule. I 1864 rekna dei med 52 mål fjellslått, og slåttene låg 1/2 - og 1 mils veg frå garden. I 1864 var der nok beite, og noko lauvskog i heimemarka til attåforing.

Nedre To er gamalt bondegods. Seinast frå 1500-talet svarte Nedre To 1 kalvskinn laus landskyld til Kongen, truleg gamalt kyrkjegods. Likeins åtte soknekyrkja 2 mæler laus landskyld i garden. I 1570-åra svarte To og Gutehus 5 mæler korn til kyrkja. Seinare, da gardane svarte landskyld kvar for seg, fekk Gutehus brorparten av landskylda, det var 6 setting eller 1/2 tunne, medan To sat att med 4 setting til Hjartdal kyrkje. I 1611-25, kanskje frå lenger attende, åtte Andres Melås i Heddal mest heile Nedre To. Seinast frå 1640 hadde brukarane sjølve eigedomsretten til Nedre To.

Brukarrekkjene er ofte det einaste ein har å hjelpe seg med, når ein skal finne fram til dei som levde på garden i tidleg nytid. Men desse skattelistene er ikkje alltid til å lite på. Ikkje sjeldan blir ein brukar ført i listene i fleire år etter at han er død, og kanskje kona eller ein son har tatt over garden. Andre gonger er eigarar ført i brukarlistene, jamvel om det var ein annan som bruka garden. Somme tider blir det jamvel samanblanding av brukarrekkjene når det er fleire gardar med same namn. Dette ser ut til å ha hendt med To-gardane på 1600-talet.

Men den første namngjevne brukaren på Nedre To kan godt ha vore Harald.

I) Harald Tho, nemnt i brukarrekkjene 1593-1601.

II) Bjørn Thoe, eigar og brukar 1631-39, "odelsmand".

I den same perioden var ein Torjus To leiglending på garden.

Claus, nemnt i 1642-61. Dette stemmer ikkje. Claus bruka Øvre-To. På Nedre To var Halvor brukar, det blir dokumentert i skattematrikkelen av 1647.

III) Harald, nemnt i brukarrekkjene 1640-41.

IV) Halvor Tho, eigar og brukar ca. 1647-72, f ca. 1604/06. Han var gift og hadde born, men namnet til kona er ukjend. Born: 1 Hølje, sjå V).

Forutan Nedre To, åtte Halvor 1 1/2 tn i Berge og om lag det same i Mæland i 1650-åra. Frå 1655 åtte han jamvel 1 tn i Gutehus.

Sonen Hølje tok over Nedre To.

V) Hølje Halvorson Tho, eigar og brukar ca. 1672-1705, f. år ukjend d 1705 gIg m Øli Sveinsdtr. GIIg m Margit Vetlesdtr. Åbø frå Sud-Åbø d 1708. Margit gIIg m Gunleik S. Blika. Han var klokkar. Borna til Hølje og Øli: 1 Halvor sjå VI). 2 Asgerd f ca. 1659 d 1743 gm Tor Særsland, Nedre-Særsland. 3 Anne gm Ola Jonson. Borna deira heitte Jon, Svein, Anund, Helge, Ola (til Djupedal?), Harald f ca. 1692 (til Dysjå?) og Halvor. Halvor låg i strid med Pål klokkar om Nedre-Åbø, sjå der. Han budde på Åbø i 1690-åra, seinare på To. Var Halvor gift med den mykje eldre Kari Gunleiksdtr., enkja på Øvre-To? Borna til Hølje og Margit: 4 Jørgen d før 1715. 5 Ragnhild. 6 Åsne f 1700 d 1713. 7 Gunvor d før 1715.

Hølje vitna i ei drapssak i 1672. Sjå Flatland. Han bruka heile Nedre To til 1682/85. Da tok sonen Halvor over halve garden.

Dei skifta etter Hølje i 1705. Nettoformuen i buet etter han var 111 rd., gjelda var på 48 rd. Buet åtte halve nedre To, det er 2 tunner, verdsett til 80 rd. for tunna eller 160 rd.

I 1715 skifta dei etter ungjenta Åsne Høljesdtr. Sysken, halvsysken og deira born arva. Nettoformuen i buet etter henne var 53 rd. 9 sk.

Halvor tok over garden etter foreldra.

VI) Halvor Høljeson Tho, eigar og brukar ca. 1682/85-1727, f ca. 1663 d 1755 gm Lisbet Olsdtr. f ca. 1653 d 1735 her. Born: 1 Svein f ca. 1672, sjå VII). 2 Ragnhild f 1670 g 1712 m Neri Olson Fossjordet, budde på To i fleire år og fekk borna Ola f 1712, Margit f 1720 og Halvor f 1723. 3 Ragna f 1686 d 1763. Ho var ugift og budde på To. 4 Øli f ca. 1698 d 1782 på Ambjørndalen gIg m Kristian Johannesson Midtbøen, til Øygarden, Holm. GIIg m Johannes Torson Ambjørndalen.

Halvor bruka halve garden så lenge faren levde. Seinare bruka han heile Nedre-To. Men tilliks med faren, åtte han berre halve garden i heile si brukartid. Brochenhuus og andre byborgarar åtte store partar i garden frå 1670-åra. Dei økonomiske kåra blei dårlegare for brukaren, og han fekk vanskar med å løyse ut medarvingene. I 1698 løyste han inn 1 tn frå Jon Anundson Gutehus og Ola Ellingson Særsland, Nedre Særsland. Kvar av dei fekk 15 rd.

Dei skifta etter den gamle gardkona, Lisbet, i 1735. Da åtte buet halve Nedre To, og garden blei taksert til 200 rd. Nettoformuen i buet var 240 rd. Gjelda var på 31 rd. Buskapen som var med i skifteregistreringa var 1 hest, 5 kyr, 3 teungskviger, 2 vetrungskviger, 1 kalv, 7 sauer, 6 lam, 1 geit, 1 kje og 1 liten bukk. Dette var ein svær buskap, mest heile kvoten garden kunne fø, etter matrikkeltaksten av 1723 å døme. Sonen Svein hadde tatt over garden fleire år tidlegare, og var godt i gang med sin eigen buskap.

VII) Svein Halvorson Tho, eigar 1727-48, brukar ca. 1717-48, f ca. 1672 d på Særsland gIg 1717 m Ragnhild Jonsdtr. Hovdejord d 1724. GIIg 1727 m Liv Olsdtr. Århus "Risvoll" f 1699 d 1778. Born i første ekteskap: 1 Ola f 1718 d 1763, sjå Levors-To, gnr. 3.2. 2 Bergit f 1722 d 1723. Born i andre ekteskap: 3 Halvor f 1729, sjå Myljom-To, gnr. 3.1. 4 Hølje f 1731 d 1749. 5 Ragnhild f 1733 g 1760 m Tor Halvorson Blika, Midt-Blika i Svartdal. 6 Ola f 1736 d 1823 på Særsland gm Ragne Halvorsdtr., fekk Myljom-Særsland. 7 Lisbet f 1739 g 1769 m Pål Arneson Åbø.

Svein sat med heile Nedre To i 1738-48. Han var den siste som bruka heile garden. Svein og faren bruka Nedre To i saman i fleire år. Det kan godt tenkjast at dei hadde kvar sine hus. Noka formell garddeling blei det ikkje før sønene til Svein skulle ta over gardsdrifta. Da blei Nedre To dela i to jamstore bruk. Ola fekk bruket som blei kalla Nedre-To, og Halvor fekk bruket som blei heitande Myljom-To. Sjå Nedre-To og Myljom-To.

Dei skifta etter Ragnhild Tho, den første kona til Svein, i 1726. Formuen i buet etter henne var på 91 rd. 8 sk., og buet var gjeldfritt.

Denne buskapen var med i skifteregistreringa: 7 kyr til 26 rd., 2 vetrungs kviger, 2 kalvar, 7 sauer og 7 lam.

Ungfolka har venteleg dela hest med foreldra til Svein.

Blant lausøyren var dette draktsølvet: 4 par gylla livspenne til 6 rd., 2 takkesøljer, 2 sporesøljer, 1 par kåpespenne, 1 festering og 1 sølvlekkje med nål. Blant gangkleda etter Ragnhild var ein stakk i svart vadmål med sølvmaljer til 6 rd.

Den andre kona til Svein arva Myljom-Særsland da far hennar døydde. Ho og Svein flytta dit. Sjå Særsland.

Da Svein og Liv flytta frå To, fekk Ola den nedre luten av garden. Da Ola døydde fekk halvbroren Halvor Myljom-To, medan Olas dotter tok over Nedre-To da ho voks til.

Halvor Sveinson Tho arva den øvre halvparten i garden, som han løyste inn i 1768 for 200 rd.

1) Halvor Sveinson Tho Særsland, eigar og brukar 1768-1806, f 1729 på Nedre To g 1758 m Anne Haraldsdtr. Dysjå f 1734 på Nord Dysjå d 1820 som føderådsenkje på Særsland. Born, sjå Særsland. Anne hadde ei syster som var gift på Øvre-To.

Halvor var eldste son i det andre ekteskapet til Svein, og var nok esla til å ta over Særsland etter foreldra. Lenge bruka han både Myljom-Særsland og Myljom-To. Sjå Særsland. Men da halvbroren Ola på Nedre-To døydde, fekk Halvor ta over den garden.

Sonen Harald tok over Myljom-To.

2) Harald Halvorson Særsland Tho, eigar og brukar 1806-42, f ca. 1764 på Nedre-Særsland d 1842 her g 1809 m Anne Grimarsdtr. Tho f 1786 på Nedre-To d 1874 her. Harald blei rekna som ein gamal mann da han gifta seg, 55 år gml. Det var ikkje born i ekteskapet. Kona Anne gIIg 1846 m enkjemann Anund Tovson f ca. 1778/87? d 1851 på To.

Anne Grimarsdtr. fekk garden etter mannen sin.

2a) Anne Grimarsdtr. Tho, eigar 1842-73, brukar frå 1809.

Anne døydde utan livsarvingar. Da ho var død, blei garden selt på friviljug auksjon. Andres Olson Igletveit frå Seljord fekk tilslaget, for 2152 spd. Med Andres og kona Ragnhild kom ei livskraftig ætt til Myljom-To.

3) Andres Olson Igletveit Tho, brukar frå 1873, eigar frå 1874, f 1839 i Seljord d 1917 på To gIIg m Ragnhild Tovsdtr. Steinstolen, f 1846 i Seljord d 1895 her. Andres gIg m Ragnhild Eivendsdtr. Manheim. Born i andre ekteskap: 1 Ragnhild f 1870 i Seljord, sjå 4a). 2 Olav f 1872 i Seljord d 1951 i Bærum gm Antonette Olsen. Olav utdana seg til lærar og blei overlærar ved Stabekk skule, Bærum, og var ein kjend skulemann. 3 Tov f 1874 her, blei gardbrukar på To, sjå 4). 4 Margit f 1876 d 1923 på To, ugift. Ho var mykje ute på tenest, og arbeidde på mange plassar. 5 Ingrid f 1878 d 1933 i Minnesota, USA. Ho utvandra til USA i 1906, og blei gm ingeniør Ole Johnson. Dei hadde dtr. Alma Rebecca. 6 Svein f 1881, utvandra til Montebello, USA i 1899, gm Benlah Narvesen. Dei hadde borna Olaf A. Anderson som blei prest, gm Phyllis Håland, og Rachel gm Rolf B. Jensen, flygar. Svein Tho utdana seg til prest, og fekk embete i Grygla i North Dakota. I Amerika skreiv han seg for Svein T. Anderson. 7 Gunhild f 1884, sjå 5). 8 Bergit f 1887, sjå 4b). 9 Olav f 1889 d 1891. 10 Ingebjørg f 1890 d s.å.

Andres Olson dyrka opp mykje av garden, m.a. er Bjønntveitekra broten av han. Andres og Ragnhild dreiv godt. Dei hadde stort seterstell. Andres, og seinare sonen Tov, dreiv med tømmerkøyring i Hjartdal og Seljord vinterstid.

Andres var aktiv kommunemann, og medlem i kommunestyre og formannskap i Hjartdal.

Tov A. Tho tok over garden etter foreldra.

4) Tov A. Tho, gardbrukar og tømmerkøyrar, f 1874 i Hjartdal d 1918 gm Signe Jonsdtr. Høgetveit f 1884 d 1918. Born: 1 Ragnhild f 1916 d s.å. 2 Signe f 1918, ugift, bustad Oslo. Signe har arbeidd som ekspeditrise.

Sjukdom ramma den vesle familien. I 1918 døydde både Signe og Tov. Berre veslejenta Signe fekk leve. Ho flytta til bestemor si på Høgetveit, og budde der til ho var vaksen jente.

Tov sine sysken bruka garden. I dødsbuauksjonen etter Signe og Tov A. Tho kjøpte broren Olav garden. Han budde ikkje på garden sjølv. Systrene bruka.

4a) Ragnhild A. Tho, gardbrukar, f 1870 i Seljord d 1929 her, ugift.

Ragnhild Tho budde og arbeidde på To all sin dag. Ho hadde stulsdrift frå Svinom i meir enn 30 år.

4b) Bergit A. Tho, gardbrukar, f 1887 på To d 1953 her, ugift. Ho styrde garden, først til systera Gunhild fekk skøyte i 1933, og seinare, etter at Gunhild var død, til hennar son Egil G. Tho tok over Myljom-To i 1940.

I 1929 blei systera Gunhild A. Rugtveit, busett på Rugtveit i Seljord, enkje. Ho flutte heim til Myljom-To.

5) Gunhild A. Rugtveit, gardbrukar på To frå 1929, eigar 1933-34, f 1884 her d 1934 gm sitt syskenbarn Gjermund E. Rugtveit f 1862 d 1929 i Seljord. Born: 1 Egil f 1919, sjå 6). 2 Ragnhild f 1921 gm Olav O. Deila frå Vestsida i Heddal, har borna Andres, Ove og Gunnar.

Gunhild kom attende til To saman med dei to borna sine, og busette seg på garden. I 1933 fekk ho skøyte på Myljom-To. Året etter sat borna att morlause. Sonen Egil fekk skøyte på Myljom-To i 1940. Han skreiv seg for Tho.

6) Egil G. Tho, sosialsjef og gardbrukar, eigar 1940-81, f 1919 på Rugtveit i Seljord, voks opp på morsgarden To, d 1999 gm Aslaug O. Flatland, f 1919 på Nord-Flatland d 1992, gardbrukar og husmor. Born: 1 Olav f 1944, sjå 7). 2 Gunnar f 1945, agronom, gm Kjellaug Finne, f 1946 d 1984 på Voss. Dei har borna Anlaug og Ragnhild, bustad Voss. Gunnar Tho arb. som fagmann ved slakteriet på Voss. 3 Anders f 1950, siviløkonom, gm Bjørg Karstensen f 1956 på Onsøy, har borna Inger Anne, Maria, Bjørnar og Vegard, bustad Sandefjord. Anders Tho er administrasjonssjef i kyrkja i Sandefjord kommune. 4 Gunhild f 1955, lærar, skilt frå Nils Gunnersen f 1956, har borna Ingvild, Eirin og Anja, bustad Slemmestad.

Aslaug og Egil G. Tho hadde vanleg gardsdrift med mjølkekyr, foringsdyr og noko sau. Egil dreiv også med nydyrking og noko skogsdrift. Aslaug og Egil Tho bygde ny våning og moderniserte og bygde nytt på drifts-bygningen.

Mykje av det daglege gardsarbeidet fall på Aslaug Tho. Ho styrde heime medan mannen var på arbeid i Sauland. Om somrane hadde ho seterdrift på Svinom.

Egil Tho var eit døme på ein ny type gardbrukar, som det blei mange fleire av i ættleden etter. Han hadde to arbeidsplassar, dobbeltarbeid o